2008 20/08

Alaksiej Lapicki, Žodzina“Праўныя магчымасьці й перашкоды для выкарыстаньня міжнароднага ды канстытуцыйнага права ў беларускай грамадзянскай і крымінальнай судавытворчасьці”.

Сёньня ў Беларусі часам можна сустрэцца з думкаю, што саму верагоднасьць рэалізацыі на практыцы праўных магчымасьцяў Міжнароднага і Канстытуцыйнага права ў беларускіх судах, асабліва ў галіне правоў і свабодаў, варта разглядаць выключна як жарт і прадстаўляць, напрыклад, у вобразе “падманутага Бураціны” на “далёкім Месяцы”. Так, шмат каму ўяўляецца гэта справай з вобласьці фантастыкі (нават ненавуковай) і папулярных (народных) казак … Бо, надта ўжо нелягічнай і адарванай ад цяперашняе беларускай рэальнасьці выглядае падобная верагоднасьць.

Сапраўды кажучы, некаторыя суразмоўцы, нават, лічаць, што вобласьць права, якая тычыцца грамадзянскіх правоў і свабодаў, сёньня ў Беларусі – худчэй ідэалягічнае, чым праўнае пытаньне… І разглядаецца яно адпаведна – пад вуглом ідэалягічна-дзяржаўнай мэтазгоднасьці і праз прызму “абсалютнага аўтарытэту” дзейснае ўлады. Пры гэтым, супрацоўнікаў судоў, чамусьці, больш успрымаюць прызначанымі “вэртыкальлю” функцыянэрамі, чым служачымі Фэміды альбо сапраўднымі судзьдзямі …

Аднак, ня гледзячы на гэта, калі спрабаваць больш дэталёва і прадметна разглядаць існуючыя ў Беларускім заканадаўстве (у міжнародным і канстытуцыйным праве) праўныя магчымасьці, зьвязаныя, у прыватнасьці, з грамадзянскімі правамі і свабодамі, іхную прававую вартасьць і практычную дзейснасьць ва ўмовах наяўнай судавытворчасьці – прыйдзецца разглядзець гэтую праблему аб’ёмна, дакладней, як мінімум з двух бакоў.

Такім чынам, узьнікае два пункта гледжаньня, два погляда на прадстаўленае пытаньне, дзьве супрацьпастаўленыя альбо канфліктуючыя паміж сабою, уплываючыя на канчатковы вынік пазыцыі. Кожная патрабуе ўвагі, бо адлюстроўвае толькі частку разглядаемага прадмету. У якасьці апошняга, відавочна, варта бачыць – наяўнасьць дзейснага нарматыўна-праўнага і працэсуальнага мэханізму для эфэктыўнай абароны агульнапрызнаных правоў і свабодаў.
Дзейснасьць дадзенага мэханізму прасочваецца праз практычную рэалізацыю магчымасьцяў міжнароднага і канстытуцыйнага права ў беларускай грамадзянскай і крымінальнай судовай практыцы.

Дык якія суадносіны праўных магчымасьцяў і перашкодаў на шляху абароны грамадзянскіх правоў і свабодаў у Беларусі? На колькі дзейсныя міжнародныя і канстытуцыйныя нормы ў беларускіх судах? Ці існуе тут, навогул, рэальная магчымасьць дасягнуць належнага безумоўнага і дабрасумленнага выкананьня палажэньняў міжнароднага і канстытуцыйнага права?

З аднаго боку, калі паглядзець на тое, што нам прапануе нарматыўна-праўная база Беларусі ў падмурку якой, безумоўна, ёсьць Асноўны закон і Міжнародныя дамовы, можна канстатаваць, што
ў сёньняшяе Беларусі існуюць праўныя магчымасьці для выкарыстаньня міжнароднага й канстытуцыйнага права, у прыватнасьці, якое рэгулюе правы і свабоды.

На самой справе, сама наяўнасьць толькі адной такой Міжнароднай дамовы, як Пакт “Аб грамадзянскіх і палітычных правах” з Факультатыўным пратаколам №1 (у далейшым Пакт), а таксама Венскай канвэнцыі “Аб праве міжнародных дамоваў” (ад 12.05.1969г. – уведзена ў дзеяньне з 29.04.1986г.), краінай-удзельніцай якіх зьяўляецца Беларусь – ёсьць выдатным пацьверджаньнем гэтай пазыцыі.
Для практычнай рэалізацыі грамадзянских и палитычных правоў, у прыватнасьці, міжнародная супольнасьць, суб’ектам якой зьяўляецца Беларусь, сапраўды ўтварыла дастаткова трывалы праўны падмурак, прапанавала надзейны мэханізм для імплемэнтацыі міжнародных нормаў права ў нацыянальнае заканадаўства.

Напрыклад, у Пакце ясна прапісаныя асноўныя правы і свабоды, падкрэсліваецца бязспрэчная правасуб’ектнасьць кожнай асобы і вызначаецца абавязковасьць іхнага наўпростага, безумоўнага выкананьня ўсімі высокімі ўдзельнікамі гэтае дамовы.
Такім чынам, Пакт павінен дзейнічаць як міжнародны закон – дакумэнт наўпростага і безумоўнага дзеяньня для ўсіх падпісантаў. Рэалізацыя ягоных палажэньняў сапраўды не патрабуе наяўнасьці альбо прыняцьця ў нацыянальным заканадаўстве нейкіх дадатковых спэцыяльных законаў. Гэты закон – самавыканальны. І нутранае заканадаўства краіны-удзельніцы павінна быць прыведзена ў безумоўную адпаведнасьць зь ягонымі нормамі.
Пры гэтым, 76 дзяржаваў сябраў ААН, удзельніцаў Пакту, прынялі яго для выкананьня і фактычна ўзялі на сябе абавязкі прадставіць сваім грамадзянам у галіне правоў і свабодаў найвышэйшыя праўныя гарантыі, а таксама высокі статус міжнароднай правасуб’ектнасьці.

З другога боку,
рэальныя перашкоды на шляху рэалізацыі гэтых выдатных магчымасьцяў прыводзяць да таго, што палажэньні, замацаваныя ў Міжнародных дамовах і Асноўным законе Беларусі, de facto не ўжываюцца і носяць выключна дэкляратыўны характар.

Так, наяўнасьць падобнага міжнароднага інструмэнту, хай сабе вельмі карыснага й прагрэсыўнага па зьмесьце, як і многіх іншых, падпісаных міжнародных дамоваў у галіне правоў і свабодаў, ва ўмовах Беларуі застаецца на практыцы проста нескарыстанаю.

Гарамадзка-палітычныя правы і асноўныя свабоды чалавека, характэрныя для Пакту альбо наўпрост прапісаныя ў Асноўным законе Беларусі, які мае безумоўны й неаспрэчны прыарытэт у нутраным заканадаўстве – таксама застаюцца на практыцы нерэалізаванымі.

І за прыкладамі хадзіць далёка не прыходзіцца.
Можна ўзгадаць нядаўні, вельмі паказальны судовы працэс грамадзянаў супраць гарадзкіх уладаў горада Жодзіна (Менская воблась Беларусі). Разглядалася пытаньне па факце чарговай забароны мясцовым выканкамам замоўленага ва ўстаноўленым законам парадку грамадзянамі мірнага мітынгу 23 верасьня 2006г. на спэцыяльна вызначанай уладаю для гэтых мэтаў пляцоўцы (ля цэнтральнага ўваходу ў гарадзкі парк культуры). Жыхары горада Жодзіна меркавалі такім чынам сабраць да 500 чалавек і абмеркаваць палітычную сытуацыю ў краіне, выказацца ў падтрымку дзяржаўнай незалежнасьці Беларусі, заслухаць выступы вядомых грамадзка-палітычных лідэраў, прадстаўнікоў розных партыяў і грамадзкай супольнасьці (у прыватнасьці – адзінага кандыдата ад дэмакратычных сілаў на пост прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь на выбарах 2006 года Аляксандра Мілінкевіча, кіраўніка Партыі БНФ Вінцука Вячоркі …).
Ігнаруючы дзейсны Закон “Аб правядзеньні масавых мерапрыемстваў у Рэспубліцы Беларусь”, а таксама відавочна парушаемыя правы грамадзянаў на асацыацыі, свабоду слова і абмен інфармацыяй, сваімі рашэньнямі суды першай і касацыйнай інстанцыі Беларусі цалкам апраўдалі гэтую забарону.
Спасылкі зыскадаўцаў на відавочнае парушэньне нормаў Канстытуцыі Беларусі адносна неад’емных грамадзянскіх і міжнародна прызнаных правоў і свабодаў – былі проста не пачутыя. Суд не заўважыў парушэньня ўладаю палажэньняў закона “Аб сходах, мітынгах, вулічных шэсьцях, дэманстрацыях і пікетаваньнях” (рэд. ад 06.10.2006), які пакліканы гарантаваць “свабоду масавых мерапрыемстваў” і забясьпечваць выкананьне “Канстытуцыйных правоў і свабодаў грамадзянаў” (што вынікае зь тэлеалягічнага сэнсу ягонай прыамбулы).

Пры гэтым, асноўным аргумэнтам кіраўніка Жодзінскага выканкаму В.Грышчанкі ў пісьмовым тлумачэньні суду, была выказана ягоная абсалютная ўпэўненасьць у “выключнай кампэтэнцыі мясцовае ўлады” без аніякіх тлумачэньняў ці абгрунтаваньняў вызначаць мэтазгоднасьць правядзеньня любога замоўленага грамадзянамі мерапрыемства і забараняць яго. Гэтая практыка прадстаўнікоў рэжыму – адвольным чынам накладаць забарону на рэалізацыю права грамадзянаў на мірныя сходы з-за нейкай надуманай, гіпатэтычнай “верагоднасьці парушэньня грамадзкага парадку й бясьпекі” ёсьць сьведчаньнем грубага парушэньня дэмакратычных прынцыпаў і нормаў права, закладзеных у Міжнародным Пакце.

І падобных фактаў у сёньняшняе Беларусі – вялікае мноства. Аднак, звароты ў суд, чамусьці (у дадзенай сытуацыі ня цяжка зразумець чаму) – не шматлікія. Можна здагадацца, колькі зваротаў у Камітэт па правах чалавека пры ААН паступіла на гэты час зь Беларусі.
І тут можна разглядзець сьведчаньне наяўнасьці рэальных перашкодаў у рэалізацыі, а таксама абароне правоў і свабодаў асобы ў нацыянальнай праваахоўнай сыстэме. А ўпрыватнасьці – таго ж права правасуб’ектнасьці кожнага чалавекава ва ўмовах недабрасумленных паводзінаў ўласнай дзяржавы па выкананьні міжнародных дамоваў (Пакта, Венскай канвэнцыі …), рэалізацыі міжнародных абавязкаў у галіне грамадзянскіх і палітычных правоў.
Праўнае бязьмежжа й бязьдзейснасьць закону у беларускіх судах (асабліва па палітычных справах) у выніку – дэзарганізуе грамадзянскую ініцыятыву, стымулюе пэсымізм і апатыю.

Калі спэцыяльна зьвярнуцца да міжнародных мэханізмаў Венскай канвэнцыі, на падставе якой уведзены ў дзеяньне нацыянальны Закон “Аб міжнародных дамовах Рэспублікі Беларусь” (ад 23.10.1991г.), якім падрабязна вызначаюцца і прадпісваюцца абавязковыя дзеяньні суб’ектаў міжнародных дамоваў па ўвядзеньні і імплемэнтацыі іхных палажэньняў у нацыянальныя заканадаўствы, дык можна сьцьвярджаць, што імі канчаткова замацоўваецца безумоўны прыарытэт Міжнароднага права для нацыянальных праўных сыстэмаў.
І гэта стварае дадатковую важкую падставу для рэалізацыі міжнародных праўных нормаў на практыцы.

У прыватнасьці, напрыклад, арт. 26 Канвэнцыі, які ўводзіць прынцып “Pacta sunt servanda”, тлумачыць, што “Кожная дзейсная дамова абавязковая для ягоных удзельнікаў і павінна імі дабрасумленна выконвацца”.
А ў арт 27 (ч.2) згаданага вышэй Закону “Аб міжнародных дамовах Рэспублікі Беларусь” можна ўбачыць, што “… Нормы права, якія ўтрымліваюцца ў міжнародных дамовах Рэспублікі Беларусь, што ўводзяцца ў законную сілу, зьяўляюцца часткаю дзейснага на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь заканадаўства, падлягаюць непасрэднаму выкарыстаньню … і маюць сілу таго нарматыўнага праўнага акту, у якім выказана згода Рэспублікі Беларусь на абавязковасьць для яе адпаведнай міжнароднай дамовы.”
Пры гэтым, Канстытуцыя Беларусі, у якой таксама прапісаныя асноўныя правы і свабоды, артыкулам 7 (ч.1; 2) усталёўвае “прынцып верхавенства права”, адпаведна зь якім “Дзяржава, усе ейныя законы і службовыя асобы дзейнічаюць у межах Канстытуцыі і прынятых у адпаведнасьці зь ёй актаў заканадаўства.
Праўныя акты ці іхныя асобныя палажэньні, прызнаныя ва ўстаноўленым законам парадку супярэчнымі палажэньням Канстытуцыі, ня маюць юрыдычнае сілы.” А ейны арт.8 (ч.3) не дапускае заключэньня “міжнародных дамоваў, якія супярэчаць Канстытуцыі”.

Такім чынам, праўнай асноваю (арт. 3 Закону “Аб міжнародных дамовах Рэспублікі Беларусь”) для заключэньня і выкананьня … міжнародных дамоваў у краіне зьяўляецца Асноўны закон Беларусі,”агульнапрызнаныя прынцыпы міжнароднага права, Венская Канвэнцыя “Аб праве міжнародных дамоваў” ад 23 траўня 1969 года, іншыя міжнародныя дамовы Беларусі, дадзены Закон і іншыя акты заканадаўства Рэспублікі Беларусь.”

Аднак, пры гэтым у чарговы раз, на пустым, здавалася б, месцы ўзьнікаюць дадатковыя пытаньні й розначытаньні. Здаецца, што без блытаніны паняцьцяў, у беларускім заканадаўстве абыйсьціся проста немагчыма. І гэта, безумоўна, не спрыяе ў паляпшэньні дзейснасьці заканадаўчае сыстэмы, якая не выконвае функцыі па безумоўным і поўным выкананьні нормаў міжнароднага і канстытуцыйнага права, і ў першую чаргу – у галіне грамадзянскіх правоў і свабодаў.

Напрыклад, у тым жа арт. 8 (ч.1) Асноўнага закону Беларусі знаходзім, што “ Рэспубліка Беларусь прызнае прыарытэт “агульнапрызнаных прынцыпаў міжнароднага права” і “забясьпечвае адпаведнасьць ім заканадаўства”.
Падобнае выказваньне кожны можа разумець і трактаваць як заўгодна. Туманныя фармулёўкі, працуюць як перашкоды для аднаабразнага і дзейснага выкарыстаньня на практыцы прынцыпу прызумпцыі канстытуцыйнасьці і прыарытэтаў міжнароднага права ў беларускай судавытворчай практыцы.

Зноў жа, ўзгадайма “Жодзінскую справу” па забароне мірнага мітыгу грамадзянаў, дзе проста немагчыма было даказаць у судах відавочнае парушэньне неад’емнага і абароненага Канстытуцыйна (палажэньнямі Пакту) права грамадзянаў на мірныя сходы, на адпаведную свабоду слова і сумленьня, права на ўласную думку і безперашкодны абмен інфармацыяй …
Дарэчы, у спэцыялізаваным нацыянальным законе аб сходах і мітынгах, гэта ўсё зводзіцца да адной даволі размытай фармулёўкі і прапісана ў выглядзе гарантыяў “свабоды масавых мерапрыемстваў”.
Такім чынам, мы на канкрэтным прыкладзе бачым, што разглядаемы ў судзе закон утрымлівае падобныя арт. 8 (ч.1) Асноўнага закону палажэньні, размытыя фармулёўкі! Аніякай канкрэтыкі там, дзе дзяржава абавязалася забясьпечыць адпаведнасьць нутраных нормаў права прынятым ёй міжнародным нормам!?
І гэта, трэба прызнаць, даволі паказальны прыклад. І рашэньне суда тут ня проста памылковае, яно, нажаль, відавочна прадказальнае.

Мы бачым, што гэткая быццам бы “нязначная дробязь” у Асноўным законе, безумоўна, не павялічвае ягоную практычную вартасьць, не спрашчае тлумачэньне канстытуцыйных нормаў у палажэньнях дзейснага заканадаўства, не надае і аўтарытэту дзяржаве, маючай падобную “візытоўку”.

Навогул, часам падаецца, што гэткія розначытаньні, нестыкоўкі ці недарэчна вольныя фармулёўкі прыдуманы кімсьці наўмысна. Яны, безумоўна, працуюць не на спрашчэньне тлумачэньня і выкарыстаньня нормаў права, але прыносяць, часам, выключную шкоду грамадзтву.
Падобнае становішча справаў не надае ні аптымізму, ні актыўнасьці тым грамадзянам, якія паспрабавалі б аднойчы зрабіць спробу і вызначыцца ў якасьці сапраўднага самастойнага суб’екту права, абараніць свае ўласныя правы і неад’емныя свабоды.
Трэба заўважыць, што ў капэнгагенскім дакумэнце Нарады Канфэрэнцыі па чалавечым вымярэньні НБСЭ (цяпер АБСЭ) ад 1990 году абвешчана, што чалавечая асоба – гэта вышэйшая каштоўнасьць, а неад’емныя правы і свабоды чалавека зьяўляюцца безумоўным міжнародным і канстытуцыйным праўным прыарытэтам для ўсіх цывілізаваных краінаў сьвету.

Калі зноў зьвярнуцца да Канстытуцыі Беларусі, можна ўбачыць дадатковае падцьверджаньне таму, што Асноўны закон краіны можа і павінен быць асноўнай праўнай магчымасьцю і галоўным практычным мэханізмам наўпростага дзеяньня для абароны правоў і свабодаў у любым судавытворчым працэсе. Міжнародныя дамовы пры гэтым – абавязковыя для выкананьня, а кожны грамадзянін краіны ўдзельніцы дамовы зьяўляецца паўнавартасным суб’ектам міжнароднага права, ў прыватнасьці адносна абароны сваіх правоў і свабодаў.

Такім чынам, у беларускіх судах павінна дзейнічаць безумоўная прызумпцыя канстытуцыйнасьці, што ў практычнай судавытворчасьці азначае верхавенства Асноўнага закону і міжнародна-праўных актаў.

Прыкладам можа служыць арт.112 Канстытуцыі Беларусі, у якім непасрэдна адзначаецца, што “Суды зьдзяйсьняюць правасудзьдзе на падставе Канстытуцыі і прынятых у адпаведнасьці зь ёй іншых нарматыўных актаў.
Калі пры разглядзе канкрэтнае справы суд прыйдзе да высновы аб неадпаведнасьці нарматыўнага акту Канстытуцыі, ён прымае рашыньні ў адпаведнасьці з Каснтытуцыяй і ставіць ва ўстаноўленым парадку пытаньне аб прызнаньні дадзенага нарматыўнага акту неканстытуцыйным.”

З артыкулу 21 (ч.2) Асноўнага закона ясна бачна, што “Дзьяржава гарантуе правы і свабоды грамадзянаў Беларусі, замацаваныя ў Канстытуцыі, законах і прадугледжаныя міжнароднымі абавязальніцтвамі дзяржавы”.

Пры гэтым, артыкулам 61 Асноўнага закону засьведчаны прынцып субсыдыярнасьці і фактычна на нацыянальным роўні даюцца праўныя гарантыі міжнароднай правасуб’ектнасьці для кожнага грамадзяніна Беларусі, як краіны, сябра ААН і ўдзельніцы Венскай канвэнцыі.

І гэты бязспрэчна важкі праўны пастулат, у адпаведнасьці зь якім індывідумы выступаюць суб’ектамі правоў у міжнародным праве, зьяўляецца асноваю ўсяе канцэпцыі пабудовы і функцыянаваньня праўных інстытуцыяў на міжнародным роўні. Ён дае кожнаму грамадзяніну Беларусі дадатковую законную магчымасьць зьвяртацца да міжнароднага правасудзьдзя ў мэтах абароны сваіх правоў і свабодаў.

Таксама, з арт. 27 Вэнскай Канвэнцыі недвухсэнсоўна вынікае, што краіна-ўдзельніца міжнароднае дамовы “ня можа спасылацца на палажэньні свайго нутранага права ў якасьці апраўданьня для невыкананьня дамовы.”
А артыкулам 4(2) Пакту аб грамадзянскіх і палітычных правах вызначаюцца нормы Jus Cogens, маючыя характар імпэратыўных нормаў права пры любых, нават форсмажорных абставінах, дзе да такой нормы права адносіцца адзначаемая намі вышэй правасуб’ектнасьць кожнага чалавека.
Напрыклад арт.16 – “Кожны чалавек, дзе б ён ні знаходзіўся, мае права на прызнаньне ягонай правасуб’ектансьці” (!).

У дачыненьні да імпэратыўных нормаў агульнага міжнароднага права (jus cogens) усе прыймаемыя праўныя дакумэнты, рашэньні альбо дамовы, якія ім супярэчаць ня маюць юрыдычнае сілы, а любыя адхіленьні ад гэтых нормаў недапушчальныя, што й зафіксавана ў арт. 53 Канвэнцыі. Калі ж узьнікае новая імпэратыўная норма агульнага міжнароднага права, тады любая дамова, якая ёй супярэчыць становіцца несапраўднай і спыняецца (арт. 61 Канвэнцыі).

Аднак, зноў жа, увесь гэты, здавалася б, неаспрэчны па юрыдычнае сіле “ледакол праўных імпэратываў”, нажаль, разьбіваецца аб “айсбэрг” у фарватэры цяперашняе Беларусі, прадстаўлены ў выглядзе ўсёй праваахоўна-судовай сыстэмы: ейнай “надводнай” нарматыўна-праўнай базы і бязконцага падводнага каралеўства – адміністратыўна-карпаратыўнай іерархіі і “практычнай лёгікі” ў працы ейных судоў.

Што тычыцца міжнародных нормаў права, якія, як мы ўбачылі вышэй, маюць падобна Асноўнаму закону краіны абавязковую юрыдычную сілу, дык калі паспрабаваць знайсьці хоць нейкую згадку пра гэта ў спэцыяльных праўных прадпісаньнях, зробленых заканадаўствам канкрэтна для беларускіх судоў – мы наўрадці яе там адшукаем (!?).

Так, у арт. 4 Закона “Аб судаўладкаваньні і статусе судзьдзяў у Рэспубліцы Беларусь” ад 13.01.1995 (у апошняй рэдакцыі ад 2002г.) пазначана, што “суды зьдзяйсьняюць правасудзьдзе ў дакладнай адпаведнасьці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь…” і ў выпадку неадпаведнасьці нарматыўнага акта Асноўнаму закону “альбо іншаму закону” яны прымаюць рашэньне “у адпаведнасьці з Канстытуцыяй ці законам Рэспублікі Беларусь” і ставяць “ва ўстаноўленым парадку пытаньне аб прызнаньні нарматыўнага акта неканстытуцыйным”.

Пры гэтым, у беларускіх судах проста адсутнічае падобная практыка. Судовая сыстэма фактычна пазбаўлена адваротнай сувязі, а судзьдзі ня маюць звычцы праяўляць залішнюю ініцыятыву, бо яны проста ня ведаюць, якім чынам ліквідаваць усе існуючыя супярэчнасьці і разначытаньні нацыянальных нормаў права з міжнароднымі.

Калі ўлічыць, што “правы чалавека” і адлюстраваныя ў сучасным міжнародным праве адпаведныя правы і свабоды з постсавецкіх часоў, як і эпітэт “палітычныя”, афіцыйна ўспрымаюцца выключна ў адмоўным кантэксьце, тады становіцца зразумелай і лёгіка “падводнага карпаратыўнага” права, зь якой вымушаныя лічыцца судзьдзі. Пры гэтым, штатныя нозьбіты пануючай у грамадзтве афіцыйнай ідэалёгіі, функцыі якіх на прадпрыемствах і ва ўстановах выконваюць адказныя службовыя асобы, падтрымліваюць гэты стэрыатып, распаўсюджваемы таксама дзяржаўнымі СМІ.

Хто ў падобнай сытуацыі возьме на сябе “адказнасьць” праявіць ініцыятыву і абараняць, так бы мовіць, “буржуазныя” ці “заходнія каштоўнасьці” у “бездакорна правільна адладжанай” сыстэме беларускага правасудзьдзя?!
Зразумела, што і ініцыатараў гэтага з боку простых грамадзянаў, працуючых дзеля “моцнай і квітнеючай Беларусі”, напрыклад на такіх прадпрыемствах як Жодзінскі БелАЗ, КЗЦШ, ПА “Сьвітанак” альбо Менскі “Трактарны” … – проста не адшукаеш.
Згубіць працу ва ўмовах неразьвітых рынкавых адносінаў і фактычнай адсутнасьці альтэрнатыўнага рынку працы для кожнага зь іх раўназначна фізычнаму зьнішчэньню. Адсутнасьць праўных свабодаў – робіць людзей закладнікамі ўласнай празьмернай цярплівасьці альбо пэсымізму, а нарастаючы страх пераўтварае іх у бязпраўны і маўклівы натоўп …
Там дзе няма грамадзянскіх і палітычных правоў – няма правоў сацыяльна-эканамічных, а грамадзтва губляе час і страчвае станоўчую пэрспэктыву. Асэнсаваньне гэтага ў Беларусі – яшчэ наперадзе.
І гэта, таксама, ёсьць магутным тормазам для рэалізацыі праўных мэханізмаў у беларускіх судах на практыцы.

Калі зьвярнуцца зноў да таго ж Закону аб статусе судзьдзяў, а менавіта да ягонага арт. 3, дзе канкрэтна прапісаныя задачы судоў, знаходзім, што суды ў Беларусі, аказваецца, павінны абараняць гарантаваныя “Канстытуцыяй і актамі заканадаўства” краіны “асабістыя правы і свабоды, сацыяльна-эканамічныя і палітычныя правы грамадзянаў”(!?).
Відавочна пад тэрмінам “акты заканадаўства” нехта і здолее заўважыць, адшукаць так неабходныя нам міжнародна-праўныя акты.
Але, шчыра кажучы, падобныя цьмяныя фармулёўкі ня надта скіроўваюць судзьдзяў у судовых працэсах да нейкіх глыбокіх і прагрэсыўных вышукаў у гэтае сфэры, асабліва ў кірунку грамадзянска-палітычных правоў і асноўных свабодаў.
А зьвяртацца ў судзе з падобнымі зыскамі здольныя толькі грамадзкі актыўныя асобы (такія звычайна папаўняюць шэрагі актыву апазыцыі). Пры гэтым, ніхто ў беларускім судзе сёньня па справе, дзе фігуруюць “правы чалавека” (канфлікт паміж асобай і уладай) ня здольныя праявіць падобную ініцыятыву.

Тэарытычна верагоднае, у судовае практыцы сёньняшняе Беларусіі – з разьдзелу фантастыкі і казак. Сапраўды – “Бураціна” на “Месяцы” – казка і фантастыка. Такія асацыацыі – больш прыдатныя для гэтае цалкам “недарэчнае” сытуацыі з “правамі чалавека” на “беларускай глебе”.

Аднак, артыкул 47 разгядаемага Закону, дзе прапісаныя паўнамоцтвы Вярхоўнага суда РБ, напрыклад, у прыватнасьці адзначае, што суд павінен “даваць тлумачэньні па пытаньнях выкарыстаньня заканадаўства, якія ўзьнікаюць пры разглядзе справаў” (хто будзе задаваць гэтыя пытаньні, акрамя як не настойлівыя заяўнікі?), “уносіць прапановы ў Канстытуцыйны Суд Рэспубліцы Беларусь аб праверцы канстытуцыйнасьці нарматыўных актаў” (хто будзе ставіць іх пад сумненьне?), …і ўрэшце “вырашае ў межах сваіх паўнамоцтваў пытаньні, што вынікаюць зь міжнародных дамоваў Рэспублікі Беларусь” (Хто можа падказаць, што гэта за пытаньні і хто сёньня іх можа паставіць?)

Цікава, напрыклад, што ў арт. 61 “Патрабаваньні, прад’яўляемыя да судзьдзяў” таксама цяжка адшукаць хоць нейкі ўспамін пра міжнародныя нормы права, міжнародна-праўныя акты альбо дамовы. Пазначана, што “пры зьдзяйсьненьні судовае ўлады судзьдзі павінны безумоўна выконваць Канстытуцыю і законы Рэспублікі Беларусь, быць справядлівымі і безпрыстраснымі”.

У прапісаных законам правах судзьдзяў (арт. 67), таксама немагчыма знайсьці хоць нейкі прызнак павагі да міжнароднага права (агульных імпэратыўных нормаў, напрыклад …).

Паміж іншым, тут адзначаецца, што судзьдзя мае права “ставіць ва ўстаноўленым законам парадку пытаньне перад Канстытуцыным Судом аб праверцы канстытуцыйнасьці нарматыўнага акту”. Тут жа пазначана, што “невыкананьне патрабаваньняў судзьдзі цягне за сабою адказанасьць” па законе.

І зноў – аніякіх прадпісаньняў для судзьдзяў адносна міжнародных праўных нормаў. Іх проста ігнаруюць, альбо старанна маскіруюць пад фармулёўкай “іншых актаў заканадаўства” … (верагодна, маецца на ўвазе тых, якімі міжнародныя дакумэнты прызнаюцца абавязковымі для Беларусі (?) – гл. арт 47 Закону аб міжнародных дамовах).
Навогул, для тых, хто знаёмы з практыкай беларускае судавытворчасьці, ёсьць адразу зразумелым, наколькі не выканальнае нават тое, што акрэсьлена прапісана ў заканадаўстве. У выніку, прыходзіцца шчыра прызнаць, што для судзьдзяў проста не існуе таго, чаго практычна няма ў афіцыйных прадпісаньнях, што не вызначана для іх канкрэтна ў якасьці законнай “крыніцы правасудзьдзя”.
Міжнароднае права, такім чынам, ізаляванае і можа дзейнічаць толькі на столькі, на колькі яно адлюстраванае ў Асноўным законе альбо нарматыўных актах Беларусі …

Адсутнасьць рэальнай незалежнасьці судовае ўлады ў Беларусі – той падмурак, на якім не можа нармальна разьвівацца і ўмацоўвацца правасьвядомасьць, праўная культура і аднаабразна дзейнічаць заканадаўства, скіраванае дзеля захаваньня і абароны асноўных грамадзкіх каштоўнасьцяў, пабудаваных на спрадвечным прыарытэце правоў і свабодаў асобы.

Сьведчаньнем наяўнасьці гэтае праблемы і фактычнай дыспрапорцыі ўлады ў палітычнай сыстэме Беларусі можна прадставіць, напрыклад, даклад* міжнароднага экспэрту ў галіне права спадара Парама Кумарасвамі (гл. дадатак 6), які пасьля праведзеных неабходных дасьледваньняў, зрабіў заключэньне пра тое, што судовая сыстэма Беларусі на практыцы не зьяўляецца незалежнай. Яна ўмайстраваная ў мэханізм выканаўчае ўлады і цалкам ад яе залежыць.

Калі паспрабаваць падвесьці вынік разгляду намі абодвух выказаных вышэй пазыцыяў, аддавая павагу да аргумэнтаў з абодвух бакоў, усё ж, можна зрабіць пэўную выснову пра тое, што дзьве гэтыя пазыцыі раскрываюць рэальнае становішча справаў, у якім можна убачыць як наяўнасьць важкіх і фундамэнтальных, але практычна непрацуючых праўных магчымасьяў, гэтак і цэлы шэраг рэальных перашкодаў на шляху іхняе рэалізацыі.

Некаторыя перашкоды падаюцца дробнымі і адразу, як бы, неасязальнымі, нязначнымі … Аднак, яны – даволі сыстэматычныя і шматлікія. Пры гэтым, яны шматаспэктныя, бо закранаюць ня проста нарматыўнапраўную базу (адсутнасьць тых ці іншых прадпісаньняў, правілаў, дакладна прапісаных фармулёвак …), але і праблему актыўнасьці асноўных у справе абароны правоў і свабодаў суб’ектаў права, грамадзянаў, прафэсійнай адказнасьці судзьдзяў і незалежнасьці самой судовай сыстэмы, як апірышча аўтарытэту і прадказальнасьці судовае ўлады ў любой дэмакратычнай краіне.

Але, правасуб’ектнасьць для чалавека і ўвесь патэнцыял міжнародна-канстытуцыйнага права ягонай краіны – маюць значэньне толькі тады, калі чалавек свабодна і актыўна рэалізуе гэтае права ў дастаткова прадказальным асяродзьдзі – у дэмакратычнай прававой дзяржаве, грамадзтве свабодных і годных людзей.

Калі паглядзець на кожнага з нас як патэнцыйнага суб’екта права, можна заўважыць недахоп ведаў і адсутнасьць пазытыўнай правасьвядомасьці, наяўнасьць страху альбо нежаданьня ўдзельнічаць у драме з прадказальным фіналам, дзе гэрой-змагар ваюе зь “ветракамі” і кожную хвіліну рызыкуе быць “зьліквідаваным” у сваім упартым супрацьстаяньні мацнейшаму і заўсёды непераможнаму “карпаратыўнаму мэханізму”. І сёньня гэты мэханізм перамагае права. Ён карыстаецца сваім становішчам і дыктуе свае правілы гульні, не дае ўзьняцца з каленяў гэткай кволай грамадзкай супольнасьці.
Таксама можна канстатаваць, што грамадзянам Беларусі не хапае аб’ектыўнай інфармацыі, ведаў і аптымізму для рэалізацыі існуючых праўных магчымасьцяў.
Чалавеку ў Беларусі не стае сёньня неабходнага даверу да існуючай судовай сыстэмы, а судзьдзям – элемэнтарнай прафэсійнай свабоды і адпаведнай прынцыповасьці, судовай уладзе цалкам – сапраўднай, а не бутафорскай незалежнасьці.

Толькі пры гэтых умовах, верагодна, можна будзе казаць пра пачатак працэсу аздараўленьня і ўмацаваньня грамадзтва, росту правасьвядомасьці і паступовай ліквідацыі тых перашкодаў, якія не дазваляюць Асноўнаму закону мець адпаведную ў грамадзтве папулярнасьць і сілу.

Таму, аўтар ўпэўнены, што любыя рэальныя перашкоды (нарматыўныя альбо працэсуальныя, арганізацыйныя альбо ідэалягічныя …), што на практыцы не дазваляюць нармальна рэалізоўваць наяўныя праўныя магчымасьці беларускага заканадаўства, якое абапіраецца на бязспрэчны прыарытэт міжнароднага і канстытуцыйнага права, у тым ліку ў галіне правоў і свабодаў – шкодныя і скрайне непажаданыя для Беларусі.
Менавіта яны, а не актывісты грамадзкай супольнасьці, палітыкі, юрысты альбо праваабаронцы, прыніжаюць аўтарытэт краіны ў сьвеце. Невыкананьне прынятых абавязацельстваў па міжнародных дамовах у галіне неад’емных грамадзянскіх правоў і свабодаў, бязьдзейснасьць Асноўнага закону як прыарытэту ў нутраным заканадаўстве –
усё гэта прадстаўляе Беларусь сёньня ў выглядзе ненадзейнага і недабрасумленнага партнэра, не спрыяе ў стварэньні клімату даверу й не спрыяе ў прыцягненьні неабходных для дынамічнага разьвіцьця краіны інвэстыцыяў.
Зьмена сытуацыі на практыцы азначала б толькі станоўчыя і прагрэсыўныя перамены – рост іміджу Беларусі як цывілізаванага суб’екта міжнароднага права, прадказальнага і надзейнага эканамічнага партнэра.
Таму, адмова ад каштоўнасьцьцяў Свабоднае Эўропы і прынцыпаў ААН у галіне правоў і неад’емных свабодаў на практыцы азначала б далейшую самаізаляцыю Беларусі, перашкоду ейнаму паступоваму разьвіцьцю на шляху да самапавагі, дабрабыту і агульначалавечых каштоўнасьцяў дэмакратычнай супольнасьці, асноўным стрыжням якой заўсёды застанецца чалавек і ягоная неад’емная, спрадвечная і Богам дадзеная ад нараджэньня – СВАБОДА.

10.03.2007
Аляксей Лапіцкі.
Жодзіна, Беларусь.

Спіс выкарыстаных першакрыніцаў:

1) Канстытуцыя Ррэспублікі Беларусь;
2) Венская Канвенцыя “Аб праве міжнародных дамоваў” (23 траўня 1969);
3) Закон “Аб міжнародных дамовах Рэспублікі Беларусь”
(23.10.1991, №1188-XII)
4) Закон РБ “Аб судаўладкаваньні і статусе судзьдзяў”
(ад 11.11.2002, №145-3);
5) Міжнародны Пакт аб грамадзянскіх і палітычных правах
(прыняты рэз.2200 А (XXI) Генэральнай Асамблеі 16.12.1966);
6) Даклад Спэцыяльнага дакладчыка па пытаньні незалежнасьці судзьдзяў
і адвакатаў спадара Парама Кумарасвамі, прадстаўлены ў адпаведнасьці з рэзалюцыяй 2000/42 Камісіі па правах чалавека на 57 сэсіі ААН…. (японскага экспэрту …);
* – дадзены даклад зроблены па пытаньні аб незалежнасьці судзьдзяў і адвакатаў па выніках місіі ў Беларусь Спэцыяльнага дакладчыка ААН ў адпаведнасьці з мандатам, які ўтрымліваецца ў рэзалюцыі 1994/41 Камісіі па правах чалавека ад 4 сакавіка 1994 года і які быў адноўлены яшчэ на тры гады ў рэзалюцыі 2000/42 ад 20 красавіка 2000 года., зьдзейсьненай з 12 по 17 чэрвеня 2000 года
7) Матэрыялы канфэрэнцыі “Выкарыстаньне міжнароднага права ў дзейнасьці грамадзкіх аб’яднаньняў”, Чарнігаў, 5-11 лютага 2007 (Людміла Ульяшына).

Разглядаліся апошнія рэдакцыі прадстаўленых дакумэнтаў.

Цэтлікі:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *


*

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>