Не забірай жыцьцё!
2014 03/12

Праваабарончая супольнасьць Беларусі ня раз зьвярталася да дыскусіі аб неабходнасьці прыняцьця імплемэнтацыйных праўных актаў на нацыянальным роўні ды, у прыватнасці, у разьвіцьцё гарантыяў, выкладзеных у арт. 61 Канстытуцыі.

Прадстаўленая ў гэтым артыкуле на Беларускім Праўным Пратале канцэпцыя аб неабходнасьці пошуку праўных мэханізмаў рэалізацыі рашэньняў міжнародных арганізацыяў (сярод іх і Камітэт па Правах Чалавека ААН) прапануе скарыстацца новай кампэтэнцыяй Канстытуцыйнага Суду Рэспублікі Беларусь. Маецца на ўвазе разгляд Канстытуцыйным Судом ініцыятыўных зваротаў грамадзянаў, арганізацыяў, індывідуальных прадпрымальнікаў у рамках вядзеньня па справе аб ліквідацыі ў нарматыўных праўных актах недахопаў, выключэньняў у іх калізіяў і праўнай недакладнасьці (арт. 158-160 Закону Рэспублікі Беларусь “Аб канстытуцыйным судаводстве»).

Ейны аўтар Гары Паганяйла, старшыня юрыдычнай камісіі РПГА «Беларускі Гэльсынскі Камітэт” мае досьвед па падрыхтоўцы й накіраванню падобных зваротаў у КС. Аднак, як ён мяркуе, разлічваць на пазытыўны разгляд справы ў КС з улікам палітычнай заангажаванасьці беларускіх уладаў малаверагодна.

Разам з тым, мы не павінны сядзець склаўшы рукі, і дадзеная канцэпцыя можа быць выкарыстаная для прапановаў па падрыхтоўцы ды абгрунтаваньню, па прыняцьці імплемэнтацыйных нарматыўных праўных актаў на нацыянальным роўні тымі, хто валодае правам заканадаўчай ініцыятывы, займаецца нарматворчай дзейнасьцю й для іншых суб’ектаў. Справа за нашай ініцыятываю.

Ніжэй прыводзяцца асноўныя аргумэнты новага ініцыятыўнага звароту ў КС

1. Канстытуцыяй абвешчана, што Рэспубліка Беларусь зьяўляецца ўнітарнай дэмакратычнай прававой дзяржавай (арт. 1); што чалавек, ягоныя правы, свабоды й гарантыі іхнай рэалізацыі зьяўляюцца найвышэйшай каштоўнасьцю й мэтай грамадзтва ды дзяржавы (арт. 2).

Такі падыход сфарміраваны ня толькі тым, што краіна была сярод заснавальнікаў Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў (далей – ААН), але й прыняла канцэпцыю сусьветнай супольнасьці аб прыхільнасьці да агульначалавечых каштоўнасьцяў і, у першую чаргу, у галіне правоў і свабодаў чалавека. Гэта наўпрост адлюстравана ў прэамбуле Канстытуцыі.

2. Варта адзначыць, што Беларусь уключыла ў Канстытуцыю ўвесь каталёг правоў і свабодаў чалавека, якія зьмяшчаюцца ў асноўных міжнародных дакумэнтах ААН па правах чалавека: ва Усеагульнай дэклярацыі правоў чалавека, у Міжнародным Пакце аб грамадзянскіх і палітычных правах, Міжнародным Пакце аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах, падпісаных большасьцю краінаў сьвету (1).

3. Рэспубліка Беларусь на канстытуцыйным роўні замацавала прыхільнасьць да прынцыпу вяршэнства права (арт. 7) і прызнала прыярытэт агульнапрызнаных прынцыпаў міжнароднага права, забесьпячэньне ім адпаведнасьці заканадаўства (арт. 8).

У гэтых мэтах Законамі “Аб міжнародных дамовах Рэспублікі Беларусь» (арт. 33), “Аб нарматыўных праўных актах Рэспублікі Беларусь» (арт. 20) вызначана, што нормы права, якія зьмяшчаюцца ў міжнародных дамовах Рэспублікі Беларусь, зьяўляюцца часткай дзейснага на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь заканадаўства й падлягаюць непасрэднаму прымяненьню. Выключэньне складаюць тыя зь іх, у дачыненьні да якіх патрабуецца прыняцьцё (выданьне) нутрыдзяржаўнага нарматыўнага праўнага акту; яны маюць сілу таго нарматыўнага праўнага акту, якiм выказана згода Рэспублiкi Беларусь на абавязковасьць для яе адпаведнай міжнароднай дамовы.

Дзяржаўныя ворганы Рэспублікі Беларусь, да кампэтэнцыі якіх ставяцца пытаньні, якія зьмяшчаюцца ў міжнародных дамовах Рэспублікі Беларусь, забясьпечваюць выкананьне абавязальніцтваў, прынятых па дадзеных міжнародных дамовах Рэспублікі Беларусь (ч. 2 арт. 34 Закону “Аб міжнародных дамовах Рэспублікі Беларусь»).

4. Пастановай Вярхоўнага Савету ад 1992/01/10 году №1393-XXII Рэспубліка Беларусь ратыфікавала Факультатыўны пратакол да Міжнароднага Пакту аб грамадзянскіх і палітычных правах (далей – Пакт). Тым самым дзяржава выказала згоду на тое, што яна зьвязаная ягонымі палажэньнямі й прызнае кампэтэнцыю Камітэту ААН па Правах Чалавека (далей – КПЧ) прымаць і разглядаць паведамленьні ад асобных асобаў, якія падлягаюць да ягонай юрысдыкцыі ды якія сьцвярджаюць, што яны зьяўляюцца ахвярамі парушэньняў якога-небудзь з правоў, выкладзеных у Пакце. Гэта азначае, што Беларусь пагадзілася на ажыцьцяўленьне кантролю за рэалізацыяй палажэньняў Пакту з боку КПЧ (арт.28 Пакту, арт.1 Факультатыўнага пратаколу) і будзе добрасумленна супрацоўнічаць зь ім па вызначаных працэдурах (артыкулы 3-5 Факультатыўнага пратаколу).

Такім чынам, ратыфікаваўшы дадзеную міжнародную дамову, Рэспубліка Беларусь прыняла на сябе пазытыўныя абавязальніцтвы, пашырыла рамкі праўнай абароны агульнапрызнаных правоў і свабодаў асобаў, якія знаходзяцца на ейнай тэрыторыі й пад ейнай юрысдыкцыяй, і выказала згоду на іх міжнародны кантроль праз дагаворныя мэханізмы ААН у асобе КПЧ.

5. Паслядоўна рэалізуючы міжнародныя абавязальніцтвы ў галіне правоў чалавека, Рэспубліка Беларусь на падставе вынікаў Рэспубліканскага рэферэндуму 1996 дапоўніла разьдзел II Асноўнага Закону артыкулам 61 наступнага зьместу:

«Кожны мае права ў адпаведнасьці зь міжнародна-праўнымі актамі, ратыфікаванымі Рэспублікай Беларусь, зьвяртацца ў міжнародныя арганізацыі з мэтаю абароны сваіх правоў і свабодаў, калі вычарпаныя ўсе наяўныя нутрыдзяржаўныя сродкі праўнай абароны»
. Дадзены артыкул Канстытуцыі цалкам адпавядае арт.2 Пакту, згодна зь якім Беларусь абавязалася «прыняць неабходныя меры» для праўнай абароны замацаваных у ім правоў, якія могуць быць забясьпечаныя ня толькі кампэтэнтнымі судовымі, адміністрацыйнымі й заканадаўчымі ворганамі краіны, але й любым іншым кампэтэнтным ворганам, прадугледжаным праўнай сыстэмаю дзяржавы, у дадзеным выпадку – КПЧ.

6. Падыход да суадносінаў нутранага заканадаўства й міжнароднага права, замацаваны ў ч.2 арт.33 Закону “Аб міжнародных дамовах Рэспублікі Беларусь» і арт.6 Грамадзянскага Кодэксу Рэспублікі Беларусь, прасочваецца і ў Грамадзянскім працэсуальным кодэксе (арт.543), Гаспадарчы працэсуальны кодэкс (ч.3, арт.25). Прыведзеныя артыкулы рэгляментуюць пытаньні міжнароднага грамадзянскага працэсу й прадугледжваюць прынцып прыярытэту міжнародных дамоваў.

Дадзены прынцып замацоўваецца таксама і ў Крымінальным кодэксе Рэспублікі Беларусь, да прыкладу, у дачыненьні да экстрадыцыі беларускіх грамадзянаў і іншаземцаў, якія ўчынілі злачынства па-за межамі Рэспублікі Беларусь (арт. 7). Крымінальна-працэсуальны кодэкс Рэспублікі Беларусь устанаўлівае сумеснае рэгуляваньне крымінальнага працэсу Кодэксам і міжнароднымі дамовамі Рэспублікі Беларусь, якія вызначаюць правы й свабоды чалавека і грамадзяніна (ч. 4, арт.1).

У Крымінальна-выканаўчым кодэксе 2000 устаноўлены прынцып прыярытэту самавыканальных нормаў міжнародных дамоваў (ч.2, арт.3). «У адпаведнасьці з Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь, прынцыпамі і нормамі міжнароднага права крымінальна-выканаўчае заканадаўства Рэспублікі Беларусь і практыка ягонага прымяненьня грунтуюцца на строгім захаваньні гарантыяў абароны ад катаваньняў, гвалту ды іншага жорсткага альбо зьневажальнага для чалавечае годнасьці абыходжаньня з асуджанымі» – пазначана ў ч.3 арт.3 УВК.

Прынцып сумеснага рэгуляваньня замацаваны ў Законе «Аб грамадзянстве Рэспублікі Беларусь» (ч.1, арт.2), Законе «Аб праўным становішчы замежных грамадзянаў і асобаў без грамадзянства ў Рэспубліцы Беларусь» (ч.2, арт.3), у Працоўным кодэксе (ч.2, арт.8) ды іншых заканадаўчых актах. Пры гэтым замацоўваецца прыярытэт міжнародных дамоваў.

7. У той жа час у мэтах забесьпячэньня рэалізацыі міжнародных абавязальніцтваў у галіне правоў чалавека і гарантыяў, якiя ўтрымлiваюцца ў арт. 61 Канстытуцыі, на нашу думку, неабходна далейшая праватворчая дзейнасьць кампэтэнтных дзяржаўных ворганаў па прыняцьці імплемэнтацыйных праўных актаў больш нізкага роўню. Гэты абавязак вынікае з ч.2 арт.2, ч.1 арт.7, ч.1 арт.59 Канстытуцыі аб адказнасьці дзяржавы перад грамадзянамі, аб забесьпячэньні прынцыпу вяршэнства права, аб стварэньні нутранага й міжнароднага парадку, неабходнага для поўнага ажыцьцяўленьня правоў і свабодаў грамадзянаў.

8. Згодна з ч.1 арт.33 Закону “Аб міжнародных дамовах Рэспублікі Беларусь» «міжнародныя дамовы Рэспублікі Беларусь падлягаюць добрасумленнаму выкананьню Рэспублікай Беларусь у адпаведнасьці з нормамі міжнароднага права». І калі для гэтых мэтаў неабходна заканадаўчае ўрэгуляваньне, варта прыняць адпаведныя нарматыўныя праўныя акты (арт. 22 Закону «Аб нарматыўных праўных актах Рэспублікі Беларусь»). Так, беларускі вучоны-прававед Калугін В.Ю. паказвае на тое, што нацыянальная сыстэма нарматыўнага забеспячэньня «ўключае ў сябе, па-першае, нарматыўна-праўныя акты агульнага характару аб суадносінах міжнароднага й нутрыдзяржаўнага права, аб парадку заключэньня, выкананьня й дэнансацыі міжнародных дамоваў, аб ажыцьцяўленьні праватворчай дзейнасьці, кампэтэнцыі дзяржаўных ворганаў у галіне імплемэнтацыі ды, па-другое, нацыянальныя праўныя акты, якія прымаюцца ў мэтах забесьпячэньня рэалізацыі міжнародных абавязальніцтваў па канкрэтных міжнародных дамовах (імплемэнтацыйныя праўныя акты)» (2).

9. Варта прызнаць, што статус КПЧ ў сыстэме нацыянальнага права Беларусі дакладна вызначаны:

1) міжнароднай дамовай, ратыфікаванай Рэспублікай Беларусь, а значыцца адпавядаючай Канстытуцыі (маецца на ўвазе Пакт);

2) гэтая міжнародная дамова зьяўляецца часткаю дзейснага на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь заканадаўства й падлягае непасрэднаму прымяненьню. Аднак яго нормы й гарантыі выкананьня арт.61 Канстытуцыі павінны быць імплемэнтаваныя ў нацыянальнае заканадаўства для стварэньня эфэктыўнага праўнага мэханізму рэалізацыі ейных палажэньняў;

3) дадзеная міжнародная дамова разам з Канстытуцыяй мае вяршэнства ў адносінах да законаў краіны, якія рэгулююць праваадносіны ў сфэры правоў і свабод чалавека й грамадзяніна.

10. Аб прынятым рашэньні (яно называецца Меркаваньні КПЧ у адпаведнасьці з пунктам 4 артыкулу 5 Факультатыўнага пратакола) КПЧ паведамляе дзяржаве-ўдзельніцы Пакту ды асобе, якая заявіла, што яна зьяўляецца ахвяраю парушэньня нейкага якога-небудзь з правоў, выкладзеных у Пакце.

З 1997 году па цяперашні час КПЧ разгледзеў і вынес рашэньні аб парушэньні Рэспублікай Беларусь артыкулаў Пакту па 78 індывідуальных паведамленьнях. У сваіх меркаваньнях, спасылаючыся на абавязальніцтвы дзяржавы-ўдзельніцы, выкладзеныя ў арт.2 Пакту, КПЧ прапанаваў Рэспубліцы Беларусь прыняць па кожнай з разгледжаных скаргаў канкрэтныя аднаўленчыя меры (правесьці паўторнае судовае разьбіральніцтва, вызваліць асобу, якая прызнаная ахвяраю, з-пад варты, выплаціць належную кампэнсацыю ды інш.), а таксама меры, накіраваныя на зьмену закону альбо практыкі ягонага прымяненьня, і накіраваць яму ва ўстаноўленыя тэрміны адпаведную інфармацыю.

11. Аднак па абсалютнай большасьці меркаваньняў КПЧ у дачыненьні да заяўнікоў не прынятыя аднаўленчыя меры. Улады Беларусі апраўдваюць гэта становішча тым, што рашэньні КПЧ не зьяўляюцца абавязковымі для дзяржавы, а носяць рэкамэндацыйны характар; што ў нацыянальным заканадаўстве адсутнічаюць адпаведныя праўныя працэдуры па іхнае імплемэнтацыі.

Наўрад ці такую пазыцыю дзяржавы можна прызнаць справядлівай і цывілізаванай. Забясьпечыўшы доступ грамадзянаў да міжнародных мэханізмаў абароны правоў і свабодаў пасьля вычарпаньня наяўных нутрыдзяржаўных мераў праўнай абароны, дзяржава ў той жа час ня можа дзейнічаць насуперак іхным законным чаканьням па прыняцьці ўсіх даступных мераў «для стварэньня нутранага й міжнароднага парадку, неабходнага для поўнага ажыцьцяўленьня правоў і свабодаў грамадзянаў Рэспублікі Беларусь, прадугледжаных Канстытуцыяй»(ч.1, арт.59 Канстытуцыі).

12. У сувязі з гэтым варта адзначыць, што пры разглядзе Радай па правах чалавека ААН Унівэрсальнага пэрыядычнага агляду па Беларусі (Жэнэва, 2010г.) многія дзяржавы-сябры Рады выказалі абгрунтаваную крытыку з нагоды адмовы нашай дзяржавы супрацоўнічаць з КПЧ па выкананьні ягоных рашэньняў. Такая практыка зьніжае аўтарытэт Рэспублікі Беларусь у вачах сусьветнай грамадскасьці.

13. Нягледзячы на тое, што ні Міжнародны Пакт аб грамадзянскіх і палітычных правах, ні Факультатыўны пратакол да яго ня ўтрымліваюць палажэньняў, непасрэдна якія вызначаюць значэньне для дзяржаваў-удзельніцаў Меркаваньняў КПЧ, гэта не вызваляе Рэспубліку Беларусь ад добрасумленнага й адказнага выкананьня Меркаваньняў Камітэту ў рамках добраахвотна прынятых на сябе міжнародна-праўных абавязальніцтваў. Выкладзенае сьцьверджаньне грунтуецца на тым, што:

1) згодна з прэамбуле Канстытуцыі, мы ўсьведамляем сябе «паўнапраўным суб’ектам сусьветнай супольнасьці й пацьвярджаем сваю прыхільнасць да агульначалавечых каштоўнасьцяў“;

2) абвясціўшы сябе дэмакратычнай праўнай дзяржаваю (арт.1 Канстытуцыі), Беларусь «прызнае прыярытэт агульнапрызнаных прынцыпаў міжнароднага права й забясьпечвае адпаведнасьць ім заканадаўства» (ч.1, арт.8 Канстытуцыі);

3) Рэспубліка Беларусь як дзяржава-удзельніца Пакту прызнае юрыдычна абавязковы характар устаноўленых у ім нормаў і прадпісаньняў;

4) добраахвотна прыняўшы на сябе міжнародна-праўныя абавязальніцтвы па Пакце й Факультатыўным пратаколе, Беларусь абавязаная таксама добраахвотна й добрасумленна выконваць рэкамэндацыі па прыняцьці аднаўленчых мераў, выкладзеных у меркаваньнях КПЧ у дачыненьні да сваіх грамадзянаў, прызнаных ахвярамі з боку дзяржавы.

14. Выкладзенае азначае адно – Рэспубліка Беларусь павінна прытрымлівацца добраахвотна прынятых на сябе абавязальніцтваў у рамках міжнародных пагадненьняў. Гэта пацьвярджаецца палажэньнямі Венскай канвэнцыі аб праве міжнародных дамоваў, у сілу якіх кожная дзяржава валодае праваздольнасьцю заключаць дамовы, абавязковасьць якіх для яе немагчымая без выказваньня адпаведнае згоды (артыкулы 6 і 11); кожная дамова абавязковая для ейных ўдзельнікаў і павінна імі добрасумленна выконвацца (арт.26). Пры гэтым ўдзельнік ня можа спасылацца на палажэньні свайго нутранага права ў якасьці апраўданьня для невыкананьня ім дамовы (арт. 27) (3).

15. У сілу агульнапрызнанага прынцыпу міжнароднага права «pacta sunt servanda» і па сэнсе падпункту «а» пункту 3 арт.2 Пакту, які ўскладае на кожнага ўдзельніка Пакту абавязак забясьпечыць любой асобе, правы й свабоды якога, што прызнаюцца ў Пакце, парушаныя, эфэктыўны сродак праўнай абароны, нават калі гэтае парушэньне было зьдзейсненае асобамі, якія дзейнічалі ў афіцыйнай якасьці, Рэспубліка Беларусь ня мае права ўхіляцца ад адэкватнага рэагаваньня на Меркаваньні КПЧ, у тым ліку ў выпадках, калі ён мяркуе, што з прычыны парушэньня палажэньняў Пакту павінна быць забясьпечанае паўторнае судовае разьбіральніцтва па крымінальнай справе асобы, чыё паведамленьне паслужыла падставаю для прыняцьця Камітэтам адпаведных Меркаваньняў.

16. Іншая ня толькі ставіла б пад сумнеў выкананьне Рэспублікай Беларусь добраахвотна прынятых на сябе ў рамках Міжнароднага Пакту аб грамадзянскіх і палітычных правах і Факультатыўнага пратаколу да яго абавязальніцтваў, але й тым самым сьведчыла б пра невыкананьне замацаванага артыкуламі 2 і 21 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь абавязку дзяржавы прызнаваць і гарантаваць правы й свабоды чалавека ды грамадзяніна згодна агульнапрызнаных прынцыпаў і нормаў міжнароднага права. Пры такім падыходзе пазбаўленыя ўсялякага сэнсу абвешчаныя гарантыі, выкладзеныя ў арт.61 Канстытуцыі, аб праве кожнага зьвяртацца ў адпаведнасьці з дадзенымі міжнароднымі дамовамі Рэспублікі Беларусь у міжнародныя арганізацыі, у тым ліку ў КПЧ.

І сапраўды, цяжка зразумець лёгіку дзяржавы, якая, з аднаго боку, увяла ў Канстытуцыю новы артыкул аб праве грамадзянаў на зварот у міжнародныя арганізацыі з мэтаю абароны сваіх правоў і свабодаў пасьля вычарпаньня ўсіх наяўных нутрыдзяржаўных сродкаў праўнай абароны, на праходжаньне якіх ён марнуе шмат часу й значныя сумы па аплаце дзяржаўных пошлінаў, а з другога боку дзяржава ня лічыць сябе зьвязанай з адпаведным Рашэньнем міжнароднай арганізацыі, якая прызнала грамадзяніна ахвярай парушэньняў, і ня лічыць неабходнай прымаць меры па аднаўленьні яго ў правах.

Наўрад ці можна меркаваць, што заканадаўцы й правапрымяняльнікі наўмысна ствараюць сытуацыю для парушэньня дамоўных абавязальніцтваў дзяржавы. У адваротным выпадку падобную практыку варта ацэньваць як палітычна матываваную.

17. Згодна з прадпісаньнем п.101 Правілаў працэдуры КПЧ (ССРR/C/3Rev.8, 27 верасьня 2005) пасьля паведамленьня Камітэтам сваіх Меркаваньняў зацікаўленай дзяржаве-ўдзельніку і асобе, якая зьвярнулася са скаргаю, Камітэт прызначае спэцыяльнага дакладчыка, які ажыцьцяўляе працэдуру наступнай дзейнасьці з мэтай вызначыць, якія меры прынятыя дзяржавай-удзельніцай па рэалізацыі Меркваньняў; спэцыяльны дакладчык можа ўступаць у такія кантакты й прымаць такія меры, якія неабходныя для належнага выкананьня мандату на наступную дзейнасьць, а таксама выносіць рэкамэндацыі аб прыняцьці Камітэтам далейшых неабходных мераў і рэгулярна прадстаўляе даклады аб выніках наступнай дзейнасьці Камітэту, які, у сваю чаргу прадстаўляе для Генэральнай Асамблеі ААН праз Эканамічную й Сацыяльную Раду штогадовы даклад аб сваёй працы, куды ўлучае і кароткую справаздачу аб сваёй дзейнасьці ў адпаведнасьці з Факультатыўным пратаколам (арт.45 Пакту, арт.6 Факультатыўнага пратаколу).

18. Варта мець на ўвазе, што гарантыі, вызначаныя арт.61 Канстытуцыі, павінны разглядацца ў шчыльнай узаемасувязі з заканадаўчымі ды іншымі мерамі па абароне й забесьпячэньні рэалізацыі правоў і законных інтарэсаў грамадзянаў (арт.21 Канстытуцыі), па належным разглядзе іхных зваротаў дзяржаўнымі ворганамі ды іншымі арганізацыямі, гарантаванымі арт.40 Канстытуцыі й заканадаўствам аб зваротах грамадзянаў і юрыдычных асобаў.

19. Як адзначаецца ў пункце 11 Заўвагаў агульнага парадку №33 (Абавязальніцтвы дзяржаваў-удзельніцаў па Факультатыўным пратаколе да Міжнароднага Пакту аб грамадзянскіх і палітычных правах), прынятых на 94 сэсіі КПЧ: «Хоць пры разглядзе індывідуальных паведамленьняў Камітэт па Правах Чалавека не выступае ў ролі судовага воргану як такога, Меркаваньням, што распаўсюджваюцца Камітэтам згодна з Факультатыўным пратаколам, ўласцівыя некаторыя асноўныя рысы судовага рашэньня. Яны прымаюцца ў духу, уласцівым судоваму разбору, улучаючы бесстароннасьць і незалежнасьць сябраў Камітэту, узважанае тлумачэньне фармулёвак Пакту і канчатковы характар прынятых рашэньняў». Пры гэтым, безумоўна, варта ўлічваць высокую прафэсійную кампэтэнцыю, маральны аўтарытэт і юрыдычны досьвед сябраў КПЧ, дэмакратычную працэдуру вылучэьння й абраньня іх у склад КПЧ для эфэктыўнага ажыцьцяўленьня ягоных функцыяў (арт.арт. 28-39 Пакту).

20. Аб прызнаньні й частковым выкананьні дзяржаваю абавязальніцтваў па Факультатыўным пратаколе сьведчыць тое, што па кожным зь індывідуальных паведамленьняў улады Беларусі ўступаюць у камунікацыі з КПЧ па вызначанай працэдуры, як правіла, прадастаўляюць адпаведныя матэрыялы й камэнтары, у тым ліку па пытаньнях прыймальнасьці скаргі. Але далей гэтага справа не ідзе.

21. Не выключаем, гэта зьвязана з тым, што распаўсюдзіўшы на сябе ды сваіх грамадзянаў юрысдыкцыю КПЧ, Рэспубліка Беларусь, на жаль, не прыняла заканадаўчых актаў, якія гарантуюць забесьпячэньне любой асобе, правы й свабоды якой прызнаныя КПЧ парушанымі, эфэктыўныя сродкі праўнай абароны, нават калі гэтыя парушэньні былі зьдзейсьненыя асобамі, якія дзейнічаюць у афіцыйнай якасьці (п.п. “а” п.3, арт.2 Пакту).

Такім чынам, да цяперашняга часу нацыянальнае заканадаўства ня ўтрымлівае ніякіх нутраных праўных мэханізмаў і працэдураў па рэалізацыі мераў, якія зьмяшчаюцца ў Меркаваньнях КПЧ.

22. Закон «Аб нарматыўных праўных актах Рэспублікі Беларусь» вызначае прабелы ў заканадаўстве як адсутнасьць праўных нормаў, якія рэгулююць грамадзкія адносіны, неабходнасьць прыняцьця якіх абумоўлена сутнасьцю й зьместам дзеючай праўнай сыстэмы дзяржавы, прынцыпамі й нормамі міжнароднага права. Пры гэтым варта зыходзіць з таго, што заканадаўца не прадугледзеў у арт.61 Канстытуцыі належных праўных мэханізмаў па рэалізацыі рашэньняў міжнародных арганізацыяў па зваротах грамадзянаў і перанёс іхнае дэталёвае рэгуляваньне на больш нізкі нарматыўна-праўны ровень. Дадзены заканадаўчы прабел, на нашу думку, павінен быць папоўнены.

23. Замацаванае ў арт.61 Канстытуцыі права грамадзянаў на зварот у міжнародныя арганізацыі павінна падмацоўвацца на нацыянальным роўні й карэспандавацца з нормамі, якія забясьпечваюць поўную рэалізацыю аднаўленчых мераў, якія зьмяшчаюцца, у прыватнасьці, у меркаваньнях КПЧ. Гэтае патрабаваньне вынікае непасрэдна з п.2 арт.2 Пакту:
«калі гэта ўжо не прадугледжана існуючымі заканадаўчымі альбо іншымі мерамі, кожная дзяржава-ўдзельніца гэтага Пакту абавязваецца прыняць неабходныя меры ў адпаведнасьці з уласнымі канстытуцыйнымі працэдурамі й палажэньнямі гэтага Пакту для прыняцьця такіх заканадаўчых альбо іншых мераў, якія могуць стаць неабходнымі для ажыцьцяўленьня правоў, якiя прызнаюцца ў гэтым Пакце».

24. У рашэньні Канстытуцыйнага Суду Рэспублікі Беларусь ад 28 студзеня 1999г. №Р75/99 “Аб стане канстытуцыйнай законнасьці ў Рэспубліцы Беларусь у 1998» адзначаецца: «Досьвед ажыцьцяўленьня канстытуцыйнага кантролю паказвае, што паўнавартасная абарона правоў і свабодаў чалавека й грамадзяніна забясьпечваецца пры ўмове належнай імплемэнтацыі нормаў міжнароднага права ў заканадаўства краіны. Гэта тлумачыцца тым, што на міжнародным роўні выпрацоўваюцца канцэпцыі аднастайнага разуменьня й прымяненьня тых ці іншых мэханізмаў абароны правоў чалавека. У сувязі з гэтым уяўляецца вельмі важным стварэньне ўсіх неабходных умоваў для эфэктыўнага прымяненьня нормаў міжнароднага права ў праватворчай і правапрымяняльнай дзейнасьці дзяржаўных аорганаў».

25. Практыка Канстытуцыйнага Суду Рэспублікі Беларусь пацьвярджае правільнасьць і абгрунтаванасьць такога падыходу. Так, пры прыняцьці рашэньня ад 9 ліпеня 2014 году №Р-944/2014 «Аб праўнай нявызначанасьці ў праўным рэгуляваньні пасьведчаньня асобы пры прызначэньні пэнсыі ворганамі па працы, занятасьцi й сацыяльнай абароне» Канстытуцыйны Суд наўпрост спаслаўся на тое, што «выкананьне палажэньняў часткі трэцяй артыкулу 21 Канстытуцыі аб гарантаванасьці дзяржавай правоў грамадзянаў Рэспублікі Беларусь, замацаваных у Канстытуцыі, законах і прадугледжаных міжнароднымі абавязацельствамі дзяржавы, прадугледжвае прыняцьцё комплексу мераў, якія забясьпечваюць умовы й мэханізмы ажыцьцяўленьня правоў, улучаючы й належнае праўнае рэгуляваньне адпаведных адносінаў» (п. 2). А значыць павінна быць зьдзейсьнена й нарматыўнае ўрэгуляваньне пытаньняў рэалізацыі аднаўленчых мераў па скаргах заяўнікаў, прызнаных КПЧ абгрунтаванымі.

Канстытуцыйны Суд мае права прапанаваць заканадаўцам праўны мэханізм, які забясьпечвае рэалізацыю рашэньняў міжнародных арганізацыяў, якія прызналі парушэньне правоў і свабод грамадзянаў, дапушчаных дзяржаваю-удзельніцай.

26. У сваім рашэньні ад 2014/07/10г. №Р-945/2014 «Аб праўным рэгуляваньні памеру аплаты часу вымушанага прагулу работніку, адноўленага на ранейшай працы», Канстытуцыйны Суд палічыў неабходным зьвярнуць увагу заканадаўцаў і правапрымяняльнікаў на рэгуляваньне падобных грамадзкіх адносінаў у заканадаўстве іншых дзяржаваў і, у прыватнасьці, спаслаўся на заканадаўства Расейскай Фэдэрацыі. Варта пагадзіцца, што такі падыход цалкам апраўданы, бо Беларусь, іншыя краіны СНД і пераважная большасьць краінаў Эўропы выкарыстоўваюць кантынентальную сыстэму права.

27. У гэтым сэнсе для ліквідацыі заканадаўчага прабелу й імплемэнтацыі арт.61 Канстытуцыі ў заканадаўчыя акты больш нізкага роўню Беларусь можа скарыстацца досьведам суседніх краінаў. Да прыкладу, працэсуальнае заканадаўства Украіны й Расеі вызначае, што рашэньні Эўрапейскага суду па правах чалавека (iншай міжнароднай ўстановы, юрысдыкцыя якой прызнаная дзяржавай) зьяўляюцца падставаю для перагляду судовых пастановаў (арт.445 КПК Украіны, арт.355 ГПК Украіны); падставаю для адмены судовых пастановаў, якія ўступілі ў законную сілу, і аднаўленьня вытворчасьці па крымінальнай справе (арт.413 КПК РФ), падставаю для перагляду судовых пастановаў па новых абставінах (арт.392 ГПК РФ).

28. Заканадаўчае замацаваньне выкананьня рашэньняў міжнародных арганізацыяў на нацыянальным роўні прадыктаванае наступнымі меркаваньнямі:

  1. па-першае, Рэспубліка Беларусь узяла на сябе абавязальніцтва па Венскай Канвэнцыі ААН аб праве міжнародных дамоваў 1969 г. добрасумленна выконваць міжнародныя дамовы (прынцып «pacta sunt servanda»);
  2. па-другое, Рэспубліка Беларусь у адпаведнасьці зь міжнароднай дамоваю распаўсюдзіла юрысдыкцыю КПЧ на сваіх грамадзянаў па накірунку іхных зваротаў у КПЧ з мэтаю абароны сваіх правоў і свабодаў пасьля вычарпаньня нутрыдзяржаўных сродкаў праўнай абароны;
  3. па-трэцяе, Рэспубліка Беларусь добраахвотна пагадзілася на ажыцьцяўленьне кантролю з боку гэтага аўтарытэтнага міжнароднага воргану за практыкай забесьпячэньня усім, хто знаходзіцца ў межах ейнай тэрыторыі й пад ейнай юрысдыкцыяй асобам правоў, якiя прызнаюцца Пактам.

Важна адзначыць, што артыкул 61 Канстытуцыі ўзаемазьвязаны з артыкулам 60, які гарантуе права на судовую абарону правоў і свабодаў кампэтэнтным, незалежным і непрадузятым судом. Аналягічныя гарантыі ўтрымліваюцца і ў пункце 1 арт. 14 Пакту.

Такім чынам, і артыкул 60, і артыкул 61 Канстытуцыі знаходзяцца ў нарматыўным адзінстве з правам кожнага на судовую абарону, што мае як міжнародна-праўнае, гэтак і канстытуцыйнае замацаваньне. У адпаведнасьці з гэтым юрыдычныя наступствы выкарыстаньня міжнародных сродкаў абароны правоў і свабодаў, гарантаваных Канстытуцыяй і міжнароднымі дамовамі Рэспублікі Беларусь, безумоўна, могуць і павінны атрымаць сваю рэалізацыю ў рамках нацыянальных юрысдыкцыйных працэдураў.

Таму мы лічым, што ўстанаўленьне факту няправільнага прымяненьня судом агульнапрызнаных прынцыпаў і нормаў міжнароднага права і міжнародных дамоваў Рэспублікі Беларусь можа зьявіцца падставаю для адмены альбо зьмены судовага акту па працэдуры, якая прадугледжвае ўзбуджэньне вытворчасьці з прычыны новых абставінаў альбо па iншай працэдуры, якая забясьпечвае правасуднасьць судовай пастановы, што ўступіла ў законную сілу, у мэтах аднаўленьня правоў і законных інтарэсаў грамадзянаў.

29. Варта адзначыць, што Канстытуцыйны й Вярхоўны Cуды Беларусі, а таксама заканадаўцы, якія дзейнічаюць у міжнародным кантэксце па выкананьні замацаванага ў дакумэнтах ААН права кожнага на справядлівае й эфэктыўнае аднаўленьне ў правах кампэтэнтнымі нацыянальнымі судамі, адміністратыўнымі ды іншымі мерамі на заканадаўчым роўні й на практыцы зьнялі шэраг абмежаваньняў у такіх важных напрамках, як доступ да правасудзьдзя, на юрыдычную дапамогу, свабоду выезду ды ўезду, на свабоду ад дыскрымінацыі, аб правах дзіцяці ды іншыя.

30. Разам з тым, даверыўшы КПЧ разглядаць пэтыцыі асобаў аб парушэньні дзяржаваю прадугледжаных Пактам правоў, у выпадку прызнаньня скаргі абгрунтаванай, Рэспубліка Беларусь, безумоўна, павінна прыняць усе даступныя ёй меры па аднаўленьні парушанага права ў адпаведнасьці з канстытуцыйнымі гарантыямі (разьдзел II Канстытуцыі) і абавязальніцтвамі, выкладзенымі ў п. 3 арт. 2 Пакту. Такім чынам будуць рэальна забясьпечаныя й патрабаваньні ч. 1 арт. 59 Канстытуцыі аб тым, што «дзяржава абавязаная прымаць усе даступныя ёй меры дзеля стварэньня нутранага й міжнароднага парадку, неабходнага для поўнага ажыцьцяўленьня правоў і свабодаў грамадзянаў Рэспублікі Беларусь, прадугледжаных Канстытуцыяй».

31. Прадстаўляючы права грамадзянам зьвяртацца ў міжнародныя арганізацыі пасьля вычарпаньня імі нутрыдзяржаўных сродкаў праўнай абароны, прававая дзяржава ня можа ігнараваць меркаваньні КПЧ, напрыклад, пры выяўленьні неправасуднага прысуду, які зьявіўся вынікам парушэньня альбо ігнараваньня прынцыпаў на справядлівы й публічны разбор справы кампэтэнтным, незалежным і непрадузятым судом (арт. 60 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, ч. 1 арт. 14 Пакту). Па сэнсе пунктаў 5,6 арт.14 Пакту дзяржава-ўдзельніца на заканадаўчым зроўні павінна прадугледжваць магчымасьць перагляду канчатковых рашэньняў судоў, калі якая-небудзь новае ці зноў выяўленая акалічнасьць бясспрэчна даказвае наяўнасьць судовай памылкі. Прыведзеная міжнародна-праўная норма, якая зьяўляецца часткаю праўнай сыстэмы Беларусі, мае прыярытэт перад нутраным заканадаўствам па пытаньях абароны правоў і свабодаў, парушаных у выніку судовых памылак. Пры гэтым варта мець на ўвазе, што згодна з ч.4 арт.1 КПК Беларусі: «Міжнародныя дамовы Рэспублікі Беларусь, якія вызначаюць правы й свабоды чалавека ды грамадзяніна, у крымінальным працэсе ўжываюцца нараўне з гэтым Кодэксам».

32. Разам з тым у КПК няма працэсуальнай нормы, якая гарантавала б перагляд неправасудных прысудаў, прызнаных такiмi ў Меркаваньнях КПЧ. Тое ж можна сказаць і пра грамадзянскае працэсуальнае заканадаўства Рэспублікі Беларусь. Як мы мяркуем, дадзены прабел у заканадаўстве Канстытуцыйным Судом ня можа быць пакінуты без увагі.

33. з таго, што канстытуцыйнае права на судовую абарону як асноўнае, неадчужаемае права чалавека, якое выступае гарантыяй рэалізацыі ўсіх іншых правоў і свабодаў, – гэта ня толькі права на зварот у суд, але й права на эфэктыўнае аднаўленьне парушаных правоў і свабодаў з дапамогаю правасудзьдзя, якое адказвае патрабаваньням справядлівасьці. Яно абавязкова павінна ўзгадняцца з прынцыпамі й нормамі міжнароднага права ў галіне правоў чалавека, якія Беларусь абавязалася выконваць.

34. Практыка рэагаваньня на прынятыя КПЧ Рашэньні, вывучэньне дадзенай катэгорыі справаў дазволілі б знаходзіць і выпраўляць памылкі сыстэмнага характару як у заканатворчай, гэтак і ў правапрымяняльнай дзейнасьці ворганаў улады Беларусі, а пленуму Вярхоўнага Суду – накіроўваць практыку ніжэйшых судоў на безумоўнае выкананьне нормаў Канстытуцыі й міжнародных абавязальніцтваў у галіне правоў чалавека.

35. У рашэньнях Канстытуцыйнага Суду, у тым ліку й ягоных пасланьнях, неаднаразова адзначалася, што рэалізацыя ў нарматворчасьці прынцыпу вяршэнства права й заснаванага на ім прынцыпу праўнай вызначанасьці мае на ўвазе стварэньне праўнай сыстэмы, у якой нарматыўныя праўныя акты знаходзяцца ва ўзаемасувязі, узгадняюцца паміж сабою, забясьпечваюць яснасьць, дакладнасьць, несупярэчлівасьць і ўзгодненасьць палажэньняў.

Прынцып вяршэнства права азначае, у тым ліку, паўнату й дакладнасьць нормаў аб правах і абавязках грамадзянаў, іхную ўзгодненасьць паміж сабою ў розных нарматыўных праўных актах. Наяўнасьць у заканадаўстве прабелаў, калізіяў праўных нормаў і праўнай нявызначанасьці прыводзіць да неадназначнага разуменьня нарматыўных праўных актаў і як вынік – да супярэчлівай правапрымяняльнай практыцы, што аслабляе гарантыі абароны канстытуцыйных правоў і свабодаў грамадзянаў (рашэньне Канстытуцыйнага Суду ад 11 сьнежня 2013 № Р-877/2013 «Аб праўным рэгуляваньні парадку вырашэньня спрэчак, зьвязаных з разсьледваньнем няшчасных выпадкаў на вытворчасьці»).

Прыведзеныя ацэнкі, довады й разважаньні могуць быць спрэчнымі і ў сувязі з гэтым мы чакаем адпаведнай працы над памылкамі, якая дапаможа нам выпрацаваць прапановы аб нацыянальных мэханізмах імплемэнтацыі нормы права, замацаванай у артыкуле 61 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь.

*
*
(ПЕРАКЛАД, рас.)

Гарри Погоняйло: приглашение к правовой дискуссии по имплементации ст. 61 Конституции Республики Беларусь (рус.)

Правозащитное сообщество Беларуси не раз обращалось к дискуссии о необходимости принятия имплементационных правовых актов на национальном уровне и. в частности, в развитие гарантий, изложенных в ст. 61 Конституции.

Представленная в настоящей статье на Белоруском Правовом Портале концепция о необходимости поиска правовых механизмов реализации решений международных организаций (среди них и Комитет по правам человека ООН) предлагает воспользоваться новой компетенцией Конституционного Суда Республики Беларусь. Имеется ввиду рассмотрение Конституционным Судом инициативных обращений граждан, организаций, индивидуальных предпринимателей в рамках производства по делу об устранении в нормативных правовых актах пробелов, исключений в них коллизий и правовой неопределенности (ст. 158-160 Закона Республики Беларусь «О конституционном судопроизводстве»).

Ее автор Гарри Погоняйло, председатель юридической комиссии РПОО «Белорусский Хельсинкский Комитет» имеет опыт по подготовке и направлению подобных обращений в КС. Однако, как он полагает, рассчитывать на позитивное рассмотрение дела в КС с учетом политической ангажированности белорусских властей маловероятно.

Вместе с тем, мы не должны сидеть сложа руки, и данная концепция может быть использована для предложений по подготовке и обоснованию, по принятию имплементационных нормативных правовых актов на национальном уровне теми, кто обладает правом законодательной инициативы, занимается нормотворческой деятельностью и для иных субъектов. Дело за нашей инициативой.

Ниже приводятся основные аргументы нового инициативного обращения в КС

1. Конституцией провозглашено, что Республика Беларусь является унитарным демократическим правовым государством (ст. 1); что человек, его права, свободы и гарантии их реализации являются высшей ценностью и целью общества и государства (ст. 2).

Такой подход сформирован не только тем, что страна была среди учредителей Организации Объединенных Наций (далее – ООН), но и приняла концепцию мирового сообщества о приверженности общечеловеческим ценностям и, в первую очередь, в области прав и свобод человека. Это прямо отражено в преамбуле Конституции.

2. Следует отметить, что Беларусь включила в Конституцию весь каталог прав и свобод человека, содержащихся в основных международных документах ООН по правам человека: во Всеобщей декларации прав человека, в Международном пакте о гражданских и политических правах, Международном пакте об экономических, социальных и культурных правах, подписанных большинством стран мира (1).

3. Республика Беларусь на конституционном уровне закрепила следование принципу верховенства права (ст. 7) и признала приоритет общепризнанных принципов международного права, обеспечение им соответствия законодательства (ст. 8).

В этих целях Законами «О международных договорах Республики Беларусь» (ст. 33), «О нормативных правовых актах Республики Беларусь» (ст. 20) установлено, что нормы права, содержащиеся в международных договорах Республики Беларусь, являются частью действующего на территории Республики Беларусь законодательства и подлежат непосредственному применению. Исключение составляют те из них, в отношении которых требуется принятие (издание) внутригосударственного нормативного правового акта; они имеют силу того нормативного правового акта, которым выражено согласие Республики Беларусь на обязательность для нее соответствующего международного договора.
Государственные органы Республики Беларусь, к компетенции которых относятся вопросы, содержащиеся в международных договорах Республики Беларусь, обеспечивают выполнение обязательств, принятых по данным международным договорам Республики Беларусь (ч. 2 ст. 34 Закона «О международных договорах Республики Беларусь»).

4. Постановлением Верховного Совета от 10.01.1992 года № 1393-XXII Республика Беларусь ратифицировала Факультативный протокол к Международному Пакту о гражданских и политических правах (далее – Пакт). Тем самым государство выразило согласие на то, что оно связано его положениями и признает компетенцию Комитета ООН по Правам Человека (далее – КПЧ) принимать и рассматривать сообщения от отдельных подлежащих его юрисдикции лиц, утверждающих, что они являются жертвами нарушений какого-либо из прав, изложенных в Пакте. Это означает, что Беларусь согласилась на осуществление контроля за реализацией положений Пакта со стороны КПЧ (ст. 28 Пакта, ст. 1 Факультативного протокола) и будет добросовестно сотрудничать с ним по установленным процедурам (статьи 3-5 Факультативного протокола).

Таким образом, ратифицировав данный международный договор, Республика Беларусь приняла на себя позитивные обязательства, расширила рамки правовой защиты общепризнанных прав и свобод лиц, находящихся на ее территории и под ее юрисдикцией, и выразила согласие на их международный контроль через договорные механизмы ООН в лице КПЧ.

5. Последовательно реализуя международные обязательства в области прав человека, Республика Беларусь на основании итогов Республиканского референдума 1996 г. дополнила раздел II Основного Закона статьей 61 следующего содержания: «Каждый вправе в соответствии с международно-правовыми актами, ратифицированными Республикой Беларусь, обращаться в международные организации с целью защиты своих прав и свобод, если исчерпаны все имеющиеся внутригосударственные средства правовой защиты». Данная статья Конституции полностью соответствует ст. 2 Пакта, согласно которой Беларусь обязалась «принять необходимые меры» для правовой защиты закрепленных в нем прав, которые могут быть обеспечены не только компетентными судебными, административными и законодательными органами страны, но и любым другим компетентным органом, предусмотренным правовой системой государства, в данном случае – КПЧ.

6. Подход к соотношению внутреннего законодательства и международного права, закрепленный в ч. 2 ст. 33 Закона «О международных договорах Республики Беларусь» и ст. 6 Гражданского кодекса Республики Беларусь, прослеживается и в Гражданском процессуальном кодексе (ст. 543), Хозяйственный процессуальный кодекс (ч. 3 ст. 25). Приведенные статьи регламентируют вопросы международного гражданского процесса и предусматривают принцип приоритета международных договоров.

Данный принцип закрепляется также и в Уголовном кодексе Республики Беларусь, к примеру, в отношении экстрадиции белорусских граждан и иностранцев, совершивших преступление вне пределов Республики Беларусь (ст. 7). Уголовно-процессуальный кодекс Республики Беларусь устанавливает совместное регулирование уголовного процесса Кодексом и международными договорами Республики Беларусь, определяющими права и свободы человека и гражданина (ч. 4 ст. 1).

В Уголовно-исполнительном кодексе 2000 г. установлен принцип приоритета самоисполнимых норм международных договоров (ч. 2 ст. 3). «В соответствии с Конституцией Республики Беларусь, принципами и нормами международного права уголовно-исполнительное законодательство Республики Беларусь и практика его применения основываются на строгом соблюдении гарантий защиты от пыток, насилия и другого жестокого или унижающего человеческое достоинство обращения с осужденными» – указано в ч. 3 ст. 3 УИК.

Принцип совместного регулирования закреплен в Законе «О гражданстве Республики Беларусь» (ч. 1 ст. 2), Законе «О правовом положении иностранных граждан и лиц без гражданства в Республике Беларусь» (ч. 2 ст. 3), в Трудовом кодексе (ч. 2 ст. 8) и других законодательных актах. При этом закрепляется приоритет международных договоров.

7. В то же время в целях обеспечения реализации международных обязательств в области прав человека и гарантий, содержащихся в ст. 61 Конституции, по нашему мнению, необходима дальнейшая правотворческая деятельность компетентных государственных органов по принятию имплементационных правовых актов более низкого уровня. Эта обязанность вытекает из ч. 2 ст. 2, ч. 1 ст. 7, ч. 1 ст. 59 Конституции об ответственности государства перед гражданами, об обеспечении принципа верховенства права, о создании внутреннего и международного порядка, необходимого для полного осуществления прав и свобод граждан.

8. Согласно ч. 1 ст. 33 Закона «О международных договорах Республики Беларусь» «международные договоры Республики Беларусь подлежат добросовестному исполнению Республикой Беларусь в соответствии с нормами международного права».

И если для этих целей необходимо законодательное урегулирование, следует принять соответствующие нормативные правовые акты (ст. 22 Закона «О нормативных правовых актах Республики Беларусь»). Так, белорусский ученый-правовед Калугин В.Ю. указывает на то, что национальная система нормативного обеспечения «включает в себя, во-первых, нормативно-правовые акты общего характера о соотношении международного и внутригосударственного права, о порядке заключения, исполнения и денонсации международных договоров, об осуществлении правотворческой деятельности, компетенции государственных органов в области имплементации и, во-вторых, национальные правовые акты, принимаемые в целях обеспечения реализации международных обязательств по конкретным международным договорам (имплементационные правовые акты)» (2).

9. Следует признать, что статус КПЧ в системе национального права Беларуси чётко определён:

1) международным договором, ратифицированным Республикой Беларусь, а значит соответствующим Конституции (имеется в виду Пакт);

2) этот международный договор является частью действующего на территории Республики Беларусь законодательства и подлежит непосредственному применению. Однако его нормы и гарантии исполнения ст. 61 Конституции должны быть имплементированы в национальное законодательство для создания эффективного правового механизма реализации его положений;

3) данный международный договор наряду с Конституцией имеет верховенство по отношению к законам страны, регулирующим правоотношения в области прав и свобод человека и гражданина.

10. О принятом решении (оно именуется Соображения КПЧ в соответствии с пунктом 4 статьи 5 Факультативного протокола) КПЧ сообщает государству-участнику Пакта и лицу, заявившему, что оно является жертвой нарушения какого-либо из прав, изложенных в Пакте.

С 1997 года по настоящее время КПЧ рассмотрел и вынес решения о нарушении Республикой Беларусь статей Пакта по 78 индивидуальным сообщениям. В своих соображениях, ссылаясь на обязательства государства-участника, изложенные в ст. 2 Пакта, КПЧ предложил Республике Беларусь принять по каждой из рассмотренных жалоб конкретные восстановительные меры (провести повторное судебное разбирательство, освободить лицо, признанное жертвой, из-под стражи, выплатить надлежащую компенсацию и др.), а также меры, направленные на изменение закона или практики его применения, и направить ему в установленные сроки соответствующую информацию.

11. Однако по абсолютному большинству соображений КПЧ в отношении заявителей не приняты восстановительные меры. Власти Беларуси оправдывают это положение тем, что решения КПЧ не являются обязательными для государства, а носят рекомендательный характер; что в национальном законодательстве отсутствуют соответствующие правовые процедуры по их имплементации. Вряд ли такую позицию государства можно признать справедливой и цивилизованной. Обеспечив доступ граждан к международным механизмам защиты прав и свобод после исчерпания имеющихся внутригосударственных мер правовой защиты, государство в то же время не может действовать вопреки их законным ожиданиям по принятию всех доступных мер «для создания внутреннего и международного порядка, необходимого для полного осуществления прав и свобод граждан Республики Беларусь, предусмотренных Конституцией» (ч. 1 ст. 59 Конституции).

12. В связи с этим следует отметить, что при рассмотрении Советом по правам человека ООН Универсального периодического обзора по Беларуси (Женева, 2010 г.) многие государства-члены Совета высказали обоснованную критику по поводу отказа нашего государства сотрудничать с КПЧ по выполнению его решений. Такая практика снижает авторитет Республики Беларусь в глазах мировой общественности.

13. Несмотря на то, что ни Международный Пакт о гражданских и политических правах, ни Факультативный протокол к нему не содержат положений, непосредственно определяющих значение для государств-участников соображений КПЧ, это не освобождает Республику Беларусь от добросовестного и ответственного выполнения соображений Комитета в рамках добровольно принятых на себя международно-правовых обязательств. Изложенное утверждение основывается на том, что:

1) согласно преамбуле Конституции, мы сознаем себя “полноправным субъектом мирового сообщества и подтверждаем свою приверженность общечеловеческим ценностям”;

2) объявив себя демократическим правовым государством (ст. 1 Конституции), Беларусь «признает приоритет общепризнанных принципов международного права и обеспечивает соответствие им законодательства» (ч. 1 ст. 8 Конституции);

3) Республика Беларусь как государство-участник Пакта признает юридически обязательный характер установленных в нем норм и предписаний;

4) добровольно приняв на себя международно-правовые обязательства по Пакту и Факультативному протоколу, Беларусь обязана также добровольно и добросовестно выполнять рекомендации по принятию восстановительных мер, изложенных в соображениях КПЧ в отношении своих граждан, признанных жертвами со стороны государства.

14. Изложенное означает одно – Республика Беларусь должна следовать добровольно принятым на себя обязательствам в рамках международных соглашений. Это подтверждается положениями Венской конвенции о праве международных договоров, в силу которых каждое государство обладает правоспособностью заключать договоры, обязательность которых для него невозможна без выражения соответствующего согласия (статьи 6 и 11); каждый договор обязателен для его участников и должен ими добросовестно исполняться (ст. 26). При этом участник не может ссылаться на положения своего внутреннего права в качестве оправдания для невыполнения им договора (ст. 27)3.

15. В силу общепризнанного принципа международного права «pacta sunt servanda» и по смыслу подпункта «а» пункта 3 ст.2 Пакта, возлагающего на каждое участвующее в Пакте государство обязанность обеспечить любому лицу, права и свободы которого, признаваемые в Пакте, нарушены, эффективное средство правовой защиты, даже если это нарушение было совершено лицами, действовавшими в официальном качестве, Республика Беларусь не вправе уклоняться от адекватного реагирования на Соображения КПЧ, в том числе в случаях, когда он полагает, что вследствие нарушения положений Пакта должно быть обеспечено повторное судебное разбирательство по уголовному делу лица, чье сообщение послужило основанием для принятия Комитетом соответствующего Соображения.

16. Иное не только ставило бы под сомнение соблюдение Республикой Беларусь добровольно принятых на себя в рамках Международного пакта о гражданских и политических правах и Факультативного протокола к нему обязательств, но и тем самым свидетельствовало бы о неисполнении закрепленной статьями 2 и 21 Конституции Республики Беларусь обязанности государства признавать и гарантировать права и свободы человека и гражданина согласно общепризнанным принципам и нормам международного права. При таком подходе лишены всякого смысла провозглашенные гарантии, изложенные в ст. 61 Конституции, о праве каждого обращаться в соответствии с данными международными договорами Республики Беларусь в международные организации, в том числе в КПЧ.

И действительно, трудно понять логику государства, которое, с одной стороны, ввело в Конституцию новую статью о праве граждан на обращение в международные организации с целью защиты своих прав и свобод после исчерпания всех имеющихся внутригосударственных средств правовой защиты, на прохождение которых он тратит много времени и значительные суммы по оплате государственной пошлины, а с другой стороны государство не считает себя связанным с соответствующим решением международной организации, признавшей гражданина жертвой нарушений, и не считает необходимым принимать меры по восстановлению его в правах.

Вряд ли можно предполагать, что законодатели и правоприменители намеренно создают ситуацию для нарушения договорных обязательств государства. В противном случае подобную практику следует оценивать как политически мотивированную.

17. Согласно предписаниям п. 101 Правил процедуры КПЧ (ССРR/C/3Rev.8, 27 сентября 2005 года) после Сообщения Комитетом своих соображений заинтересованным государству-участнику и обратившемуся с жалобой лицу Комитет назначает специального докладчика, осуществляющего процедуру последующей деятельности с целью установить, какие меры приняты государством-участником по их реализации; специальный докладчик может вступать в такие контакты и принимать такие меры, которые необходимы для надлежащего выполнения мандата на последующую деятельность, а также выносит рекомендации о принятии Комитетом дальнейших необходимых мер и регулярно представляет доклады о результатах последующей деятельности Комитету, который, в свою очередь представляет Генеральной Ассамблее ООН через Экономический и Социальный Совет ежегодный доклад о своей работе, куда включает и краткий отчет о своей деятельности в соответствии с Факультативным протоколом (ст. 45 Пакта, ст. 6 Факультативного протокола).

18. Следует иметь в виду, что гарантии, установленные ст. 61 Конституции, должны рассматриваться в тесной взаимосвязи с законодательными и иными мерами по защите и обеспечению реализации прав и законных интересов граждан (ст. 21 Конституции), надлежащему рассмотрению их обращений государственными органами и иными организациями, гарантированными ст.40 Конституции и законодательством об обращениях граждан и юридических лиц.

19. Как отмечается в пункте 11 Замечаний общего порядка № 33 (Обязательства государств-участников по Факультативному протоколу к Международному пакту о гражданских и политических правах), принятых на 94 сессии КПЧ: «Хотя при рассмотрении индивидуальных сообщений Комитет по правам человека не выступает в роли судебного органа как такового, Соображениям, распространяемым Комитетом согласно Факультативному протоколу, присущи некоторые основные черты судебного решения. Они принимаются в духе, присущем судебному разбирательству, включая беспристрастность и независимость членов Комитета, взвешенное толкование формулировок Пакта и окончательный характер принимаемых решений». При этом, безусловно, следует учитывать высокую профессиональную компетентность, моральный авторитет и юридический опыт членов КПЧ, демократическую процедуру выдвижения и избрания их в состав КПЧ для эффективного осуществления его функций (ст.ст. 28-39 Пакта).

20. О признании и частичном исполнении государством обязательств по Факультативному протоколу свидетельствует то, что по каждому из индивидуальных сообщений власти Беларуси вступают в коммуникации с КПЧ по установленной процедуре, как правило, предоставляют соответствующие материалы и комментарии, в том числе по вопросам приемлемости жалобы. Но далее этого дело не идет.

21. Не исключаем, это связано с тем, что распространив на себя и своих граждан юрисдикцию КПЧ, Республика Беларусь, к сожалению, не приняла законодательных актов, гарантирующих обеспечение любому лицу, права и свободы которого признаны КПЧ нарушенными, эффективные средства правовой защиты, даже если эти нарушения были совершены лицами, действующими в официальном качестве (п.п. «а» п. 3 ст. 2 Пакта).

Таким образом, до настоящего времени национальное законодательство не содержит никаких внутренних правовых механизмов и процедур по реализации мер, содержащихся в соображениях КПЧ.

22. Закон «О нормативных правовых актах Республики Беларусь» определяет пробелы в законодательстве как отсутствие правовых норм, регулирующих общественные отношения, необходимость принятия которых обусловлена сущностью и содержанием действующей правовой системы государства, принципами и нормами международного права. При этом следует исходить из того, что законодатель не предусмотрел в ст. 61 Конституции должных правовых механизмов по реализации решений международных организаций по обращениям граждан и перенес их детальное регулирование на более низкий нормативно-правовой уровень. Данный законодательный пробел, по нашему мнению, должен быть восполнен.

23. Закрепленное в ст. 61 Конституции право граждан на обращение в международные организации должно подкрепляться на национальном уровне и корреспондироваться с нормами, обеспечивающими полную реализацию восстановительных мер, содержащихся, в частности, в Соображениях КПЧ. Это требование вытекает непосредственно из п. 2 ст. 2 Пакта:
«если это уже не предусмотрено существующими законодательными или другими мерами, каждое участвующее в настоящем Пакте государство обязуется принять необходимые меры в соответствии со своими конституционными процедурами и положениями настоящего Пакта для принятия таких законодательных или других мер, которые могут оказаться необходимыми для осуществления прав, признаваемых в настоящем Пакте».

24. В решении Конституционного Суда Республики Беларусь от 28 января 1999 г. № Р75/99 «О состоянии конституционной законности в Республике Беларусь в 1998 году» отмечается: «Опыт осуществления конституционного контроля показывает, что полноценная защита прав и свобод человека и гражданина обеспечивается при условии надлежащей имплементации норм международного права в законодательство страны. Это объясняется тем, что на международном уровне вырабатываются концепции единообразного понимания и применения тех или иных механизмов защиты прав человека. В связи с этим представляется весьма важным создание всех необходимых условий для эффективного применения норм международного права в правотворческой и правоприменительной деятельности государственных органов».

25. Практика Конституционного Суда Республики Беларусь подтверждает правильность и обоснованность такого подхода. Так, при принятии решения от 9 июля 2014 года № Р-944/2014 «О правовой неопределенности в правовом регулировании удостоверения личности при назначении пенсии органами по труду, занятости и социальной защите» Конституционный Суд прямо сослался на то, что «соблюдение положений части третьей статьи 21 Конституции о гарантированности государством прав граждан Республики Беларусь, закрепленных в Конституции, законах и предусмотренных международными обязательствами государства, предполагает принятие комплекса мер, обеспечивающих условия и механизмы осуществления прав, включая и надлежащее правовое регулирование соответствующих отношений» (п. 2). А значит должно быть осуществлено и нормативное урегулирование вопросов реализации восстановительных мер по жалобам заявителей, признанных КПЧ обоснованными.

Конституционный Суд вправе предложить законодателям правовой механизм, обеспечивающий реализацию решений международных организаций, признавших нарушение прав и свобод граждан, допущенных государством-участником.

26. В своем решении от 10.07.2014 г. № Р-945/2014 «О правовом регулировании размера оплаты времени вынужденного прогула работнику, восстановленному на прежней работе», Конституционный Суд счел необходимым обратить внимание законодателей и правоприменителей на регулирование сходных общественных отношений в законодательстве других государств и, в частности, сослался на законодательство Российской Федерации. Следует согласиться, что такой подход вполне оправдан, т.к. Беларусь, другие страны СНГ и подавляющее большинство стран Европы используют континентальную систему права.

27. В этом смысле для устранения законодательного пробела и имплементации ст. 61 Конституции в законодательные акты более низкого уровня Беларусь может воспользоваться опытом соседних стран. К примеру, процессуальное законодательство Украины и России устанавливает, что решения Европейского суда по правам человека (иного международного учреждения, юрисдикция которого признана государством) являются основанием для пересмотра судебных постановлений (ст. 445 УПК Украины, ст. 355 ГПК Украины); основанием для отмены вступивших в законную силу судебных постановлений и возобновления производства по уголовному делу (ст. 413 УПК РФ), основанием для пересмотра судебных постановлений по новым обстоятельствам (ст. 392 ГПК РФ).

28. Законодательное закрепление исполнения решений международных организаций на национальном уровне продиктовано следующими соображениями:

  1. во-первых, Республика Беларусь взяла на себя обязательства по Венской Конвенции ООН о праве международных договоров 1969 года добросовестно исполнять международные договоры (принцип «pacta sunt servanda»);
  2. во-вторых, Республика Беларусь в соответствии с международным договором распространила юрисдикцию КПЧ на своих граждан по направлению их обращений в КПЧ с целью защиты своих прав и свобод после исчерпания внутригосударственных средств правовой защиты;
  3. в-третьих, Республика Беларусь добровольно согласилась на осуществление контроля со стороны этого авторитетного международного органа за практикой обеспечения всем находящимся в пределах ее территории и под ее юрисдикцией лицам прав, признаваемых Пактом.

Важно отметить, что статья 61 Конституции следует за статьей 60, гарантирующей право на судебную защиту прав и свобод компетентным, независимым и беспристрастным судом. Аналогичные гарантии содержатся и в пункте 1 ст. 14 Пакта.

Таким образом, и статья 60, и статья 61 Конституции находятся в нормативном единстве с правом каждого на судебную защиту, что имеет как международно-правое, так и конституционное закрепление. В соответствии с этим юридические последствия использования международных средств защиты прав и свобод, гарантированных Конституцией и международными договорами Республики Беларусь, безусловно, могут и должны получить свою реализацию в рамках национальных юрисдикционных процедур.

Поэтому мы полагаем, что установление факта неправильного применения судом общепризнанных принципов и норм международного права и международных договоров Республики Беларусь могут явиться основанием к отмене или изменению судебного акта по процедуре, предусматривающей возбуждение производства ввиду новых обстоятельств либо по иной процедуре, обеспечивающей правосудность вступившего в законную силу судебного постановления в целях восстановления прав и законных интересов граждан.

29. Следует отметить, что, действуя в международном контексте по выполнению закрепленного в документах ООН права каждого на справедливое и эффективное восстановление в правах компетентными национальными судами, административными и иными мерами, законодатели, Конституционный и Верховный Cуды Беларуси на законодательном уровне и на практике сняли ряд ограничений в таких важных направлениях, как доступ к правосудию, на юридическую помощь, свободу выезда и въезда, на свободу от дискриминации, о правах ребенка и другие.

30. Вместе с тем, доверив КПЧ рассматривать петиции лиц о нарушении государством предусмотренных Пактом прав, в случае признания жалобы обоснованной, Республика Беларусь, безусловно, должна принять все доступные ей меры по восстановлению нарушенного права в соответствии с конституционными гарантиями (раздел II Конституции) и обязательствами, изложенными в п. 3 ст. 2 Пакта. Таким образом будут реально обеспечены и требования ч. 1 ст. 59 Конституции о том, что «государство обязано принимать все доступные ему меры для создания внутреннего и международного порядка, необходимого для полного осуществления прав и свобод граждан Республики Беларусь, предусмотренных Конституцией».

31. Представляя право гражданам обращаться в международные организации после исчерпания ими внутригосударственных средств правовой защиты, правовое государство не может игнорировать соображения КПЧ, к примеру, о выявленной неправосудности приговора, явившегося результатом нарушения либо игнорирования принципов на справедливое и публичное разбирательство дела компетентным, независимым и беспристрастным судом (ст. 60 Конституции Республики Беларусь, ч. 1 ст. 14 Пакта). По смыслу пунктов 5,6 ст.14 Пакта государство-участник на законодательном уровне должно предусматривать возможность пересмотра окончательных решений судов, если какое-либо новое или вновь обнаруженное обстоятельство неоспоримо доказывает наличие судебной ошибки. Приведенная международно-правовая норма, являющаяся частью правовой системы Беларуси, имеет приоритет перед внутренним законодательством по вопросам защиты прав и свобод, нарушенных в результате судебных ошибок. При этом следует иметь в виду, что согласно ч.4 ст.1 УПК Беларуси: «Международные договоры Республики Беларусь, определяющие права и свободы человека и гражданина, в уголовном процессе применяются наряду с настоящим Кодексом».

32. Вместе с тем в УПК нет процессуальной нормы, которая гарантировала бы пересмотр неправосудных приговоров, признанных таковыми в соображениях КПЧ. То же можно сказать и о гражданском процессуальном законодательстве Республики Беларусь. Как мы полагаем, данный пробел в законодательстве Конституционным Судом не может быть оставлен без внимания.

33. При этом мы исходим из того, что конституционное право на судебную защиту как основное, неотчуждаемое право человека, выступающее гарантией реализации всех других прав и свобод, – это не только право на обращение в суд, но и право на эффективное восстановление нарушенных прав и свобод посредством правосудия, отвечающего требованиям справедливости. Оно обязательно должно согласовываться с принципами и нормами международного права в области прав человека, которые Беларусь обязалась выполнять.

34. Практика реагирования на принятые КПЧ решения, изучение данной категории дел позволили бы находить и исправлять ошибки системного характера как в законотворческой, так и в правоприменительной деятельности органов власти Беларуси, а Пленуму Верховного Суда – направлять практику нижестоящих судов на безусловное выполнение норм Конституции и международных обязательств в области прав человека.

35. В решениях Конституционного Суда, в том числе и его посланиях, неоднократно отмечалось, что реализация в нормотворчестве принципа верховенства права и основанного на нем принципа правовой определенности имеет в виду создание правовой системы, в которой нормативные правовые акты находятся во взаимосвязи, согласуются между собой, обеспечивают ясность, точность, непротиворечивость и согласованность положений.

Принцип верховенства права означает, в том числе, полноту и точность норм о правах и обязанностях граждан, их согласованность между собой в разных нормативных правовых актах. Наличие в законодательстве пробелов, коллизий правовых норм и правовой неопределенности приводит к неоднозначному пониманию нормативных правовых актов и как результат – к противоречивой правоприменительной практике, что ослабляет гарантии защиты конституционных прав и свобод граждан (решение Конституционного Суда от 11 декабря 2013 г. № Р-877/2013 «О правовом регулировании порядка разрешения споров, связанных с расследованием несчастных случаев на производстве»).

Приведенные оценки, доводы и размышления могут быть спорными и в связи с этим мы ожидаем соответствующей работы над ошибками, которая поможет нам выработать предложения о национальных механизмах имплементации нормы права, закреплённой в статье 61 Конституции Республики Беларусь.

Гары Паганяйла,
юрыст-праваабаронца БГК,
спэцыльна для Беларускага Праўнага Парталу,
www.by.prava-by.info

Падрыхтаваў Алесь ЛЕТА.

P/S

Свае заўвагі й прапановы можна зрабіць у камэнтарах да публікацыі альбо ў адкрытым форуме па тэме “Праблемы імплемэнтацыі арт. 61 Канстытуцыі Беларусі”
На фота:
1) Гары Паганяйла, БГК, Менск
2) Пятро Міклашэвіч, КС Рэспублікі Беларусь, Менск

Цэтлікі: , , , , , , ,

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *


*

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>