Не забірай жыцьцё!
2010 23/10
Aндрэй Елісееў

Aндрэй Елісееў

У адрозненьне ад іншых эўрапейскіх нацый, грамадзяне Беларусі скардзіцца на свой урад у Эўрапейскі суд па правах чалавеку ня могуць – Беларусь у Раду Эўропы не ўваходзіць і Эўрапейскую канвэнцыю па абароне правоў чалавеку не падпісала. Затое беларусы могуць шукаць правасудзьдзе ў Стразбурскім судзе на парушэньне сваіх правоў дзяржаўнымі ворганамі любой з 47 краінаў Рады Эўропы.

Эўрапейскі Суд па правах чалавеку (далей у тэксьце – Эўрапейскі Суд, Суд, ЭСПЧ, альбо Стразбурскі суд) разгледзеў больш 20 скаргаў беларусаў на розныя ўрады краінаў Рады Эўропы: Украіны, Расеі, Швэцыі, Фінляндыі ды іншых. Частка скаргаў (а менавіта пяць) датычыцца аспрэчваньня рашэньняў аб дэпартацыі ў Беларусь. Іхны агляд прыводзіцца ў прапануемай публікацыі.

У кожнай з разгледжваемых скаргаў у якасьці праўнай падставы выступае Артыкул 3 Эўрапейскай Канвэнцыі па абароне правоў чалавеку: Ніхто не павінен падвяргацца катаваньням альбо нялюдзкім альбо зьневажальнаму ягоную вартасьць абыходжаньню ці пакараньню.

Дадзены артыкул Канвэнцыі разумее абавязальніцтва дзяржавы не высылаць асобу ў краіну, калі маюцца істотныя падставы лічыць, што там яму будзе пагражаць рэальная небясьпека падвергнуцца катаваньням альбо нялюдзкаму абыходжаньню.

“S. супраць Фінляндыі”
1

У сьнежні 2006 году нехта S., грамадзянін Беларусі, паскардзіўся ў Стразбурскі суд на намер фінскіх міграцыйных ворганаў дэпартаваць яго з краіны. Фінскі Дырэктарат па пытаньнях міграцыі адмовіў яму ў прадстаўленьні сховішча, палічыўшы прадстаўленыя зьвесткі няпэўнымі.

Акрамя Артыкула 3 Канвэнцыі, S. жаліўся на парушэньне Фінляндыяй Артыкула 6 Канвэнцыі – адмова ў справядлівым судовым разглядзе па пытаньні прадстаўленьня сховішча. S. спасылаўся на тое, што фінскія міграцыйныя й судовыя ворганы не правялі зь ім вусновае інтэрвію, што й паўплывала на негатыўную адзнаку пэўнасьці заяўленых фактаў.

S. прыбыў у Гельсынкі ў лютым 2003 гаду й адразу ж падаў хадайніцтва на атрыманьне сховішча ў Фінляндыі. Ён засьведчыў, што з 1985 працаваў у КДБ, але ў 1995 годзе падаў у адстаўку па палітычных перадумовах. “Не ўяўляючы для сябе магчымым працаваць на рэжым А. Лукашэнкі”, адзначаецца ў заяўцы.

S. уступіў у Аб’яднаную грамадзянскую партыю, а таксама Беларускі гэльсынскі камітэт і “Беларускі рэспубліканскі клюб выбарнікаў”. Адзначаецца, што яго сыброўства ў партыі насіла неафіцыйны характар – па меркаваньнях бясьпекі. Там ён адказваў за канфідэнцыйнасьць, “зьбіраў і распаўсюджваў інфармацыю аб дзейнасці рэжыму Лукашэнкі”, адзначаецца ў рэзюмэ справы.

У лютым 2000 году S. выкрылі спэцслужбы. Суткі яго катавалі, абвінавачваючы, разам зь іншым, у антыдзяржаўнай змове й плянаваньні перавароту. У верасьні 2001 году яго ізноў затрымалі й, зняволенага ў кайданках, на працягу некалькіх гадзін запалохвалі, катавалі й абвінавачвалі ў абразе прэзыдэнта. Абодва зьняволеньня задакумэнтаваныя не былі. S. адпускалі, папярэджваючы спыніць сваю дзейнасьць.

Адзначаецца, што S. зьбіраўся падаць у суд на незаконнае зьняволеньне й катаваньні. Але ягоны сябар, сам былы судзьдзя, адгаварыў: маўляў, гэта толькі пагоршыць сытуацыю. S. таксама сьцьвярджаў, што ўлады канфіскавалі актывы ягонай кампаніі й ейная дзейнасьць была спыненая.

На наступны дзень пасьля другога выпадку затрыманьня ён пазьбег замаху й зьбег у Маскву. На працягу некаторага часу ён хаваўся там, пазьней сакрэтна пражываў у Менску. Аднак у сьнежні 2002 года заўважыў за сабою сочку й прыняў рашэньне зьбегчы зь Беларусі. Краінай прызначэньня сталася Фінляндыя.

Міграцыйныя службоўцы Суомі палічылі прадстаўленыя S. факты ня пэўнымі. Па-першае, ён не падаў аніякіх дакумэнтаў аб канфіскацыі маёмасьці сваёй фірмы, а таксама мэдычных аглядаў, якія пацьвердзілі б зьбіцьцё. Па-другое, у 2000 годзе S. на некаторы час зьяжджаў у Нідэрлянды й ЗША, але не спрабаваў атрымаць там сховішча, хоць праблемы з спэцслужбамі пачаліся да гэтага. Акрамя таго, адзначалася, што ўлады наўрад ці надавалі б яму адмысловую ўвага ў сувязі з адносна малаважным характарам партыйнай дзейнасьці.

Тым ня менш, да моманту разгляду скаргі S. у Эўрапейскім судзе фінскія ворганы прадставілі яму статус уцекача й часовы дазвол на жыхарства ў краіне, пра што й апавясьцілі Суд у сьнежні 2007 году. У сувязі з гэтым акалічнасьці для разгляду скаргі зьніклі, і Эўрапейскі суд выкрасліў скаргу зь сьпісу справаў для наступнага разгляду.

“V.B. Супраць Францыі”2

Нехта V.B., грамадзянін Беларусі, пакінуў краіну, як сьцьвярджалася, з-за пераследу з боку ўладаў за сваю палітычную дзейнасьць. Па прыбыцьці ўва Францыю заяўнік падаў прашэньне на прадстаўленьне статусу ўцекача. Але ў траўні 2006 году Францускае кіраўніцтва па абароне ўцекачоў і асобаў без грамадзянства (OFPRA) прашэньне адхіліла.
У студзені 2007-ага Апэляцыйная комісыя па пытаньнях уцекачоў пакінула рашэньне OFPRA у сіле. У лютым V.B. было загадана на працягу месяца пакінуць тэрыторыю Францыі.

Паўторная заяўка ў міграцыйныя ворганы аб пераглядзе рашэньня таксама была адхіленая. Тады ў кастрычніку 2007 года, у апошні дзень адведзенага V.B. тэрміну знаходжаньня ўва Францыі, ён падаў скаргу ў Эўрапейскі суд.

Акрамя Артыкула 3, у сваёй скарзе V.B. спаслаўся на парушэньне Артыкула 8 (права на павагу асабістага й сямейнага жыцьця) і Артыкулы 10 (права на свабоду выказваньня свайго меркаваньня) Канвэнцыі. Артыкул 8-ы меў наўвазе адлучэньне V.B. ад ягонае жонкі й дачкі, якія пражывалі ўва Францыі. Артыкул 10-ы – перашкоды для свабоднага зьдзяйсьненьня палітычнай дзейнасьці ў Беларусі.

У красавіку 2008 года кампэтэнтныя ворганы Францыі адмянілі папарэдняе рашэньне міграцыйных ворганаў і прадставілі V.B. статус уцекача. Як сьледства, у верасьні 2008 гаду, Эўрапейскі суд выкрасьліў скаргу V.B. з сьпісу справаў, якія чакаюць разгляду.

“Мостачев і іншыя супраць Швецыі”
3

У ліпені 2003 году па прыбыцьці ў Швэцыю падала прашэньне на статут уцекачоў сямья Мастачовых: Тацьцяна – грамадзянка Расеі, Зьміцер і іхны сын Дзіма 1990 году нараджэньня – грамадзяне Беларусі. У заяўцы яны паказалі, што падвяргаліся пагрозам з боку беларускіх і расейскіх сілавых ворганаў (у апошні час перад ад’ездам яны пражывалі ў Расеі).

Зьміцер зьяўляўся сябрам партыі БНФ і сьцьвярджаў, што яго звольнілі з працы за палітычную дзейнасьць. Каб пазьбегнуць пагрозаў, сямья некалькі разоў была вымушаная зьмяняць месца жыхарства. Сьцвярджаецца, што ў траўні 2003 году Зьміцера зьбілі супрацоўнікі міліцыі, а пасьля вызваленьня са зьняволеньня яго ізноў зьбілі незнаёмыя. Пагражаючы сьмерцю, ад Зьміцера патрабавалі спыніць сваю дзейнасьць.

У чэрвені Тацьцяна з сынам прыехала ў Беларусь. Сямья зьвязалася з праваабарончай арганізацыяй, якая параіла ім пакінуць краіну.

У лістападзе 2003 году швэцкае Міграцыйнае бюро адмовіла ў прадстаўленьні сховішча. У абгрунтаваньне адмовы адзначалася, сярод іншага, што Зьміцер у партыі значны пост не займаў. А таксама тое, што сямья не вычарпала ўсіх праўных магчымасьцяў на абарону ў Расеі, і што верагоднасьць іхнага пераследу ў РФ была малаверагоднай.

У апэляцыі сямья спаслалася на рэзкае пагаршэньне стану здароўя іхнага сына, якому патрабавалася сур’ёзная псіхічная дапамога. Ён стаў апатычным, перастаў размаўляць і адмаўляўся ад ежы. Узімку 2003 – увесну 2004 ён двойчы спрабаваў зьдзейсніць суіцыд. У Тацьцяны псыхічны стан таксама пагоршыўся, з сакавіка па травень 2004 году яна праходзіла абавязковае псыхіятрычнае лячэньне.

У кастрычніку 2004 года Апэляцыйнае бюро вынесла адмоўнае рашэньне. Адзначалася, што праблемы псіхічнага здароўя жонкі й сына заяўніка не былі настолькі сур’ёзнымі, каб прадставіць дазвол на жыхарства па гуманітарных меркаваньнях.

У сьнежні 2004 году сямья падала паўторнае хадайніцтва ў Апэляцыйнае бюро. Мэдычны агляды пацвярдзіў новы дыягназ Тацьцяны – дэпрэсыя, якая патрабавала ўзмоцненага лячэньня. У сына зафіксаваны цяжкі псыхічны стан, пры якім дэпартацыя ў найбліжэйшае будучыні проціпаказаная.

Напрыканцы сьнежня Эўрапейскі Суд ужыў правіла 39 Рэглямэнту Суду, паводле якога швецкім уладам было загадана прыпыніць дэпартацыю да наступных указаньняў.

У красавіку 2005 году Апэляцыйнае бюро адмяніла ўказ аб дэпартацыі й прыняло рашэньне аб прадстаўленьні беларусам дазволу на сталае жыхарства па гуманітарных меркаваньнях на падставе заключэньня прафэсыйнага псыхіятра. Экспэрт паказаў, што дзіцяці патрабуецца інтэнсыўнае псыхіятрычнае лячэньне й існуюць сур’ёзныя мэдычныя супрацьпаказаньні для ягонае дэпартацыі.

Інфармацыю аб рашэньні Апэляцыйнага бюро швэцкі ўрад данёс да Эўрапейскага Суду. У сувязі з фактычным вырашэньнем сытуацыі, справа Мастачова была выкрасьлена зь сьпісу справаў для наступнага разгляду.

“Васіліна Мацюхіна й Аляксандар Мацюхін супраць Швэцыі”4: няпэўнасьць прадстаўленых фактаў

Васіліна Мацюхіна (1973 г.н.) і Аляксандар Мацюхін (1964 г.н.), нязгодныя з загадам аб дэпартацыі ў Беларусь, у жніўні 2004 гаду паскардзіліся на швецкі ўрад. Сямья прадставіла гісторыю, якую і швецкія ворганы, і Эўрапейскі суд палічылі несапраўднай.

Васіліна сьцьвярджала, што яна працавала ў віцебскім адзьдзяленьні БРСМ, “арганізацыі, цесна зьвязанай з прэзыдэнтам Лукашэнка”, і адказвала за эканамічную дакумэнтацыю офісу. “Неўзабаве яна выявіла, што БРСМ займаецца нелегальнай эканамічнай дзейнасьцю, у тым ліку і адмываньнем грошай … Фігуравалі прозьвішчы шматлікіх высокіх службоўцаў, вялікія сумы грошай перакладаліся на рахункі прэзыдэнта Лукашэнкі. Больш таго, мэдычныя прэпараты, прадукты сілкаваньня й вопратка, якія атрымліваліся БРСмам з-за мяжы ў якасьці гуманітарнае дапамогі, замест распаўсюду сярод тых, хто жыве ў нястачы, прадаваліся ў звычайных крамах”, – адзначаюцца зьвесткі Васіліны ў скарзе.

Пасьля звароту ў лістападзе 2001 году ў ГУЎС г. Менску з нагоды нелегальнай дзейнасьці БРСМ, ёй пачалі па тэлефоне пагражаць сьмерцю. У студзені 2002-га ГУЎС паінфармаваў аб завяршэньні разсьледваньня: прыкметаў нелегальнай дзейнасьці не выяўлена. Тады Васіліна падала апэляцыю у Генпракуратуру. Сьцвярджаецца, што яна таксама выступіла з выкрывальнай прамоваю аб дзейнасьці БРСМ на мітынгу партыі БНФ.

Неўзабаве яе звольнілі з займанае пасады ў БРСМ, прысудзілі штраф “за антыдзяржаўную прапаганду” і даслалі позву зьявіцца ў раённы суд. Яна атрымала нэрвовы зрыў і была на некаторы час шпіталяваная. Баючыся вяртацца ў Менск, Васіліна зняла нумар у менскім гатэлі. Аднойчы ўначы невядомыя ўзламалі ейны нумар, правялі вобшук і пагражалі ёй. Атрыманыя траўмы Васіліна засьведчыла ў службе мэдычных судовых экспертызаў на наступны дзень.

У красавіку 2002 году невядомыя зноў уварваліся ў ейную менскую кватэру. Васіліне пагражалі, дапытвалі, наколькі шмат яна ведае аб дзейнасьці БРСму. Беларуска прыстрашыла, што калі яе забьюць, дык адпаведная дакумэнтацыя аб дзейнасьці БРСМ будзе адпраўленая ў расейскія й заходнія СМІ. Невядомыя сыйшлі, але абяцалі вярнуцца. Васіліна ізноў засьведчыла нанесенае зьбіцьцё. І гэтым разам вырашыла зьехаць з краіны.

Швэцкім міграцыйным ворганам Васіліна падала копіі сьведчаньня аб сяброўстве ў БРСМ і працоўную кніжку з запісам аб працаўладкаваньні ў арганізацыі, а таксама заявы ў ГУЎС і пракуратуру, тэкст прамовы на мітынгу БНФ, судовыя паведамленьні й позвы, мэдычныя агляды.

Другі заяўнік – муж Васіліны Аляксандар – сьцьвярджаў, што страціў бізнэс з-за ціску ўладаў. Пасьля звароту Васіліны ў міліцыю з нагоды БРСМ дакумэнтацыю ягонай абутковай фірмы не раз правяралі падатковыя ворганы, і ўся партыя прадукцыі была канфіскаваная. Акрамя таго, Аляксандар заявіў аб паступаўшых тэлефонных пагрозах.

У верасьні 2003 Міграцыйнае бюро адмовіла ў прадстаўленьні сховішча й выдало загад аб дэпартацыі. У адмове прызнавалася, што ў Беларусі склалася аўтарытарная палітычная сыстэма, палітычныя апанэнты падвяргаюцца затрыманьням на мітынгах і дэманстрацыях, але існуючая ў краіне сытуацыя не зьяўляецца падставаю для атрыманьня статусу ўцекача.

Васіліна таксама не падала копіяў дакумэнтаў, якія сьведчуць аб нелегальнай дзейнасьці БРСМ. Акрамя таго, мэдычныя агляды зафіксавалі лёккія пашкоджаньні, адзначылі швецкія міграцыйныя ворганы. У цэлым, па меркаваньні Міграцыйнага бюро, у незалежнасьці, праўдзівая гісторыя альбо не, яны ня могуць разглядацца ў якасьці ўцекачоў на падставе прадстаўленай інфармацыі.

Для высьвятленьня сапраўднасьці дакумэнтаў Мацюхіных, амбасада Швэцыі ў Маскве па запыце швэцкага ўраду наняла менскага адваката. Як высьветлілася, большасьць дакумэнтаў была зфальсыфікаванай. Службоўцы ГУЎС і судовых ворганаў з прозвішчамі, якія значыліся на дакумэнтах, ніколі ў адзначаных установах не працавалі. Альбо працавалі, але іхныя подпісы не супадалі. На частцы дакумэнтаў значыліся пячаткі ворганаў, у чыю кампэтэнцыю адпаведныя дзеяньні зусім не ўваходзілі. Некаторыя дакумэнты ўтрымлівалі спасылкі на праўныя нормы Беларусі, у рэчаіснасьці не існуючыя.

У жніўні 2004 году Апэляцыйнае бюро пагадзілася з папярэдняй адзнакай і пакінула ўказ аб дэпартацыі ў сіле. Сямья Мацюхіных падала скаргу ў Эўрапейскі суд па правах чалавеку, і той 2 верасьня ўказаў Швэцыі прыпыніць выкананьне ўказу аб дэпартацыі да высьвятленьня пытаньня па скарзе.

“Устаноўлены вельмі важкія факты, якія сьведчаць аб фальсыфікацыі прадстаўленых дакумэнтаў”, гаварылася ў наступным рашэньні Стразбурскага суду, вынесенага ў чэрвені 2005 гада. Паказальным судхьдзям падаўся той факт, што заяўнікі, замест канкрэтнай аргумэнтацыі па пытаньні, чаму маюць месца адзначаныя недакладнасьці ў дакумэнтах, прапанавалі толькі агульнае тлумачэньне, што высновы швэцкага ўраду заснаваныя на дэзынфармацыі аб беларускіх дзяржаўных ворганах. У выніку, Эўрапейскі Суд па правах чалавеку аднагалосна пастанавіў, што скарга для наступнага разгляду непрыймальная, паколькі прадстаўленыя заяўнікамі факты не зьяўляюцца сапраўднымі.

“Y.P. і L.P. супраць Францыі”
5: забарона на дэпартацыю палітычнага апанэнта

2 верасьня 2010 гаду быў апублікаваны вэрдыкт па справе “Y.P. і L.P. супраць Францыі”. Сябра партыі БНФ Юры Пчолнікаў і ягоная супруга, акрамя Артыкулу 3 Канвэнцыі, скардзіліся супраць умоў жыцьця ўва Францыі й адмовы мясцовых уладаў у прадстаўленьні сховішча па цэлым шэрагу артыкулаў (№№ 1, 2, 6, 13, 14 Канвэнцыі, №№ 1 і 2 Пратаколу № 7).

Супроугі Пчолнікавы пакінулі Беларусь у канцы 2004 году з двума непаўнагадовымі дзецьмі, ратуючыся ад перасьледаў з боку ўладаў за палітычную дзейнасьць Юрыя. На працягу 1999 – 2004 г.г. ён неаднаразова падвяргаўся арыштам, затрыманьням і зьбіцьцю з боку беларускіх сілавых ворганаў. Некаторыя выпадкі ягоных затрыманьняў зафіксаваныя ў перыядычным друку й вынятках з дакладаў Праваабарончага цэнтру “Вясна”.
Ягоны сын 1990-га году нараджэньня, прыймаў удзел у “Маладым фронце”, таксама падвяргаўся арыштам і запалохваньням. За ўдзел у акцыі 1 траўня 2004 гаду ён быў затрыманы й зьбіты супрацоўнікамі міліцыі ў адзьдзеле нутраных справаў. Мэдыкі дыягнаставалі чэрапна-мазгавую траўму й сатрасеньне мозгу.

У лютым 2005 гаду, па прыбыцьці ўва Францыю, сямья падала хадайніцтва ў Францускае кіраўніцтва па абароне ўцекачоў і асобаў без грамадзянства (OFPRA) аб прадстаўленьні сховішча. Францускія ворганы ў прашэньні адмовілі, не знаходзячы яго досыць абгрунтаваным. Юры засьведчыў сьляды зьбіцьця, а ягоная супруга – стан трывогі й дэпрэсыі, звязанае з псіхалягічнымі траўмамі, атрыманымі ў Беларусі. Але Камісыя па разглядзе апэляцыяў уцекачоў пакінула рашэньне OFPRA у сіле.

Паўторныя хадайніцтвы не прынесьлі посьпеху. У сакавіку 2008 года францускія ворганы выдалі чарговы загад аб дэпартацыі сямьі. Сямья падала скаргу ў Эўрапейскі суд па правах чалавеку, і Суд указаў Францыі прыпыніць працэдуру дэпартацыі.

Страсбурскі Суд палічыў прыймальным разглядзець скаргу ў сьвятле меркаванага парушэньня Артыкулу 3. Для гэтага судзьдзі правялі аналіз сытуацыі з становішчам правоў чалавеку ў Беларусі й ацанілі сапраўднасьць і сутнасьць асабістых фактаў заяўніка.

У асобным разьдзеле судовага вэрдыкту Суд прааналізаваў выняткі з Крымінальнага Кодэксу Рэспублікі Беларусь, Рэзалюцыю Парлямэнцкай Асамблеі Рады Эўропы 1671 (2009), Рэкамэндацыю ПАРЭ 1874 (2009), Даклад па сытуацыі ў Беларусі Дакладчыку ПАРЭ па Беларусі, даклады міжнародных праваабарончых арганізацыяў і ўрадаў ЗША, Вялікабрытаніі й Канады.

Аналіз дакладаў па Беларусі паказаў, што ў краіне працягваюцца практыкі перасьледу й запалохваньні палітычных апанентаў і што “прыналежнасьць да палітычнай апазыцыі можа быць дастатковай, каб прадставіць абарону ў адпаведнасьці з Артыкулам 3″.

Суд таксама палічыў даказанымі засьцярогі Юрыя Пчэльнікава падвергнуцца абыходжаньню, супярэчнаму Артыкулу 3 Канвэнцыі, у выпадку дэпартацыі ў Беларусь, паколькі за час сваёй актыўнай палітычнай дзейнасьці ў якасьці сябра апазыцыйнай партыі ён неаднаразова падвяргаўся арыштам, пагрозам і нападам з боку беларускіх уладаў.

Спасылаючыся на междуродные праўныя нормы, Суд не выключыў, што супруга Юрыя як жонка палітычнага апанэнта, таксама можа падвергнуцца рызыцы запалохваньня, прымусу альбо жорсткаму абыходжаньню, у выпадку вяртаньня ў Беларусь.

Як сьледства, Суд адзінагалосна пастанавіў, што дэпартацыя заяўнікоў у Беларусь будзе зьяўляцца парушэньнем Артыкула 3 Эўрапейскай Канвэнцыі. Разам з тым, кампэнсацыі за матэрыяльную й нематэрыяльную шкоду прысуджана не было.

Такім чынам, Эўрапейскі суд па правах чалавеку ў трох выпадках выключаў скаргі зь сьпісу петыцыяў для наступнага разгляду, на той падставе, што заяўнікі ўсё ж атрымлівалі легальны статус у адпаведных краінах (“Зьміцер Мастачоў і іншыя супраць Швэцыі”; “S. супраць Фінляндыі”; “V. B. супраць Францыі”). Яшчэ адну скаргу Суд прызнаў непрыймальнай на падставе важкіх падставаў лічыць прадстаўленую заяўнікамі інфармацыю няпэўнай (“Васіліна Мацюхіна й Аляксандар Мауюхін супраць Швэцыі”). Скарга “Y.P. і L.P. супраць Францыі” – адзіная з гэтае сэрыі скаргаў грамадзянаў Беларусі, якую Эўрапейскі Суд разглядзеў па сутнасьці. Сваім вэрдыктам па дадзенай справе Суд устанавіў важны прэцэдэнт адмовы ў высланьні ў Беларусь палітычных апанэнтаў на падставе Артыкулу 3 Эўрапейскай канвэнцыі па абароне правоў чалавеку.

*
*
(Паведамленьне, рас.)

Оспаривание гражданами Беларуси решений о депортации в Европейском суде по правам человека

В отличие от других европейских наций, граждане Беларуси жаловаться на свое правительство в Европейский суд по правам человека не могут — Беларусь в Совет Европы не входит и Европейскую конвенцию по защите прав человека не подписала. Зато беларусы могут искать правосудия в Страсбургском суде на нарушение сових прав государственными органами любой из 47 стран Совета Европы.

Европейский Суд по права человека (далее в тексте — Европейский Суд, Суд, ЕСПЧ, либо Страсбурсгкий суд) рассмотрел более 20 жалоб беларусов на различные правительства стран Совета Европы: Украины, России, Швеции, Финляндии и иных. Часть жалоб (а именно пять) касается оспаривания решений о депортации в Беларусь. Их обзор приводится в настоящей публикации.

В каждой из рассматриваемых жалоб в качестве правового основания выступает Статья 3 Европейской Конвенции по защите прав человека: Никто не должен подвергаться пыткам или бесчеловечным или унижающим его достоинство обращению или наказанию.

Данная статья Конвенции подразумевает обязательство государства не высылать лицо в страну, если имеются существенные основания полагать, что там ему будет угрожать реальная опасность подвергнуться пыткам или бесчеловечному обращению.

«S. против Финляндии»1

В декабре 2006 года некто S., гражданин Беларуси, пожаловался в Страсбургский суд на намерение финских миграционных органов депортировать его из страны. Финский Директорат по вопросам иммиграции отказал ему в предоставлении убежища, посчитав представленные сведения недостоверными.

Кроме Статьи 3 Конвенции, S. жаловался на нарушение Финляндией Статьи 6 Конвенции — отказ в справедливом судебном разбирательстве по вопросу предоставления убежища. S. ссылался на то, что финские миграционные и судебные органы не провели с ним устное интервью, что и повлияло на негативную оценку достоверности заявленных фактов.

S. прибыл в Хельсинки в феврале 2003 года и сразу же подал ходатайство на получение убежища в Финляндии. Он засвидетельствовал, что с 1985 работал в КГБ, но в 1995 году подал в отставку по политическим причинам. «Не представляя для себя возможным работать на режим А. Лукашенко», отмечается в заявке.

S. вступил в Объединенную гражданскую партию, а также Белорусский хельсинский комитет и “Белорусский республиканский клуб избирателей”. Отмечается, что его членство в партии носило неофициальный характер — по соображениям безопасности. Там он отвечал за конфиденциальность, «собирал и распространял информацию о деятельности режима Лукашенко», отмечается в резюме дела.

В феврале 2000 года S. разоблачили спецслужбы. Сутки его пытали, обвиняя, среди прочего, в антигосударственном сговоре и планировании переворота. В сентябре 2001 года его вновь задержали и, заключенного в наручники, в течение нескольких часов запугивали, пытали и обвиняли в оскорблении президента. Оба заключения задокументированы не были. S. отпускали, предупреждая прекратить свою деятельность.

Отмечается, что S. собирался подать в суд на незаконное заключение и пытки. Но его друг, сам бывший судья, отговорил: мол, только усугубит ситуацию. S. также утверждал, что власти конфисковали активы его компании и ее деятельность была прекращена.

На следующий день после второго случая задержания он избежал покушения и сбежал в Москву. В течение некоторого времени он скрывался там, позже секретно проживал в Минске. Однако в декабре 2002 года заметил за собой слежку и принял решение бежать из Беларуси. Страной назначения стала Финляндия.

Миграционные служащие Суоми посчитали предоставленные S. факты не достоверными. Во-первых, он не предоставил никаких документов о конфискации имущества своей фирмы, а также медицинских освидетельствований, подтвержадющих избиения. Во-вторых, в 2000 году S. на некоторое время уезжал в Нидерланды и США, но не пытался получить там убежище, хотя проблемы со спецслужбами начались до этого. Кроме того, отмечалось, что власти вряд ли уделяли бы ему особое внимание в связи с относительно незначительным характером партийной деятельности.

Тем не менее, к моменту рассмотрения жалобы S. в Европейском суде финские органы предоставили ему статус беженца и временный вид на жительство в стране, о чем и уведомили Суд в декабре 2007 года. В связи с этим обстоятельства для рассмотрения жалобы исчезли, и Европейский суд вычеркнул жалобу из списка дел для дальнейшего рассмотрения.

«V.B. Против Франции»2

Некто V.B., гражданин Беларуси, покинул страну, как утверждалось, по причине преследования со стороны властей за свою политическую деятельность. По прибытию во Францию заявитель подал прошение на предоставление статуса беженца. Но в мае 2006 года Французское управление по защите беженцев и лиц без гражданства (OFPRA) прошение отклонило.

В января 2007-ого Апелляционная комисии по вопросам беженцев оставила решение OFPRA в силе. В феврале V.B. было предписано в течение месяца покинуть территорию Франции.

Повторная заявка в миграционные органы о пересмотре решения также была отклонена. Тогда в октябре 2007 года, в последний день отведенного V.B. срока пребывания во Франции, он подал жалобу в Европейский суд.

Кроме Статьи 3, в своей жалобе V.B. сослался на нарушение Статьи 8 (право на уважение личной и семейной жизни) и Статьи 10 (право на свободу выражения своего мнения) Конвенции. Статья 8-ая подразумевала разлучение V.B. с его супругой и дочерью, проживавших во Франции. Статья 10-ая — препятствия для свободного осуществления политической деятельности в Беларуси.

В апреле 2008 года компетентные органы Франции отменили прыдыдущее решение миграционных органов и предоставили V.B. статус беженца. Как следствие, в сентябре 2008 года, Европейский суд вычеркнул жалобу V.B. из списка дел, ожидающих рассмотрение.

«Мостачёв и другие против Швеции»3

В июле 2003 года по прибытию в Швецию подала прошение на статус беженцев семья Мостачёвых: Татьяна — гражданка России, Дмитрий и их сын Дима 1990 года рождения — граждане Беларуси. В заявке они указали, что подвергались угрозам со стороны белорусских и российских силовых органов (в последнее время перед отъездом они проживали в России).

Дмитрий являлся членом партии БНФ и утверждал, что его уволили с работы за политическую деятельность. Во избежание угроз, семье несколько раз приходилось менять место жительства. Утверждается, что в мае 2003 года Дмитрия избили сотрудники милиции, а после освобождения из заключения его вновь избили незнакомые. Угрожая смертью, от Дмитрия требовали прекратить свою деятельность.

В июне Татьяна с сыном приехала в Беларусь. Семья связалась с правозащитной организацией, которая порекоммендовала им покинуть страну.

В ноябре 2003 года шведское Миграционного бюро отказало в предоставлении убежища. В обосновании отказа указывалось, среди прочего, что Дмитрий в партии значительный пост не занимал. А также то, что семья не исчерпала всех правовых возможностей на защиту в России, и что вероятность их преследования в РФ была маловероятной.

В апелляции семья сослалась на резкое ухудшение состояния здоровья их сына, которому требовалась серьёзная психическая помощь. Он стал апатичным, перестал разговаривать и отказывался от еды. Зимой 2003 — весной 2004 он дважды пытался совершить суицид. У Татьяны психическое состояние также ухудшилось, с марта по май 2004 года она проходила обязательное психистарическое лечение.

В октябре 2004 года Апелляционное бюро вынесло отрицательное решение. Указывалось, что проблемы психического здоровья жены и сына заявителя не были настолько серьёзными, чтобы предоставить вид на жительство по гуманитарным соображениям.

В декабре 2004 года семья предоставила повторное ходатайство в Апелляционное бюро. Медицинские освидетельствования подтверждали новый диагноз Татьяны — депрессия, требующая усиленного лечения. У сына зафиксировано тяжелое психическое состояние, при котором депортация в ближайшем будущем противопоказана.

В конце декабря Европейский Суд применил правило 39 Регламента Суда, согласно которому шведским властям было предписано приостановить депортацию до дальнейших указаний.

В апреле 2005 года Апелляционное бюро отменило указ о депортации и приняло решение о предоставлении беларусам постоянного вида на жительство по гуманитарным соображениям на основании заключения профессионального психиатра. Эксперт указал, что ребенку требуется интенсивное психиатрическое лечение и существуют серьезные медицинские противопоказания для его депортации.

Информацию о решении Апелляционного бюро шведское правительсво донесло до Европейского Суда. В связи с фактической разрешенностью ситуации, дело Мостачёва было вычеркнуто из списка дел для последующего рассмотрения.

«Василина Матюхина и Александр Матюхин против Швеции»4: недостоверность предоставленных фактов

Василина Матюхина (1973 г.р.) и Александр Матюхин (1964 г.р.), несогласные с приказом о депортации в Беларусь, в августе 2004 года пожаловались на шведское правительство. Семья представила историю, которую и шведские органы, и Европейский суд сочли недостоверной.

Василина утверждала, работала в витебском отделении БРСМ, «организации, тесно связанной с президентом Лукашенко», и отвечала за экономическую документацию офиса. «Вскоре она обнаружила, что БРСМ вовлечен в нелегальную экономическую деятельность, в том числе и отмывание денег… Фигурировали фамилии многих высоких чиновников, большие суммы денег переводились на счета президента Лукашенко. Более того, медицинские препараты, продукты питания и одежда, получаемая БРСМом из-за рубежа в качестве гуманитарной помощи, вместо распространения среди неуждающихся, продавались в обычных магазинах», – отмечаются сведения Василины в жалобе.

После обращения в ноябре 2001 года в ГУВД г. Минска по поводу нелегальной деятельности БРСМ, ей начали по телефону угрожать смертью. В январе 2002-го ГУВД проинформировал о завершении расследования: признаков нелегальной деятельности не обнаружено. Тогда Василина подала апелляцию в Генпрокуратуру. Утверждается, что она также выступила с обличительной речью о деятельности БРСМ на митинге партии БНФ.

Вскоре ее уволили с занимаемой должности в БРСМ, присудили штраф «за антигосударственную пропаганду» и прислали повестку явиться в районный суд. Она получила нервный срыв и была на некоторое время госпитализирована. Боясь возвращаться в Минск, Василина сняла номер в минской гостинице. Однажды ночью неизвестные взломали ее номер, провесли обыск и угрожали ей. Полученные травмы Василина засвидетельствовала в службе медицинских судебных экспертиз на следующий день.

В апреле 2002 года неизвестные внось ворвались в ней в минскую квартиру. Василине угрожали, расспрашивали, насколько много она знает о деятельности БРСМа. Беларуска пригрозила, что если ее убьют, то соответствующая документация о деятельности БРСМ будет отправлена в российские и западные СМИ. Неизвестные ушли, но обещали вернуться. Василина опять засвидетельствовала нанесенные побои. И на этот раз решила уехать из страны.

Шведским миграционным органам Василина предоставила копии свидетельства о членстве в БРСМ и трудовой книжки с записью о трудоустройтсве в организации, а также заявления в ГУВД и прокуратуру, текст речи на митинге БНФ, судебные извещения и повестки, медицинские освидетельствования.

Второй заявитель — муж Василины Александр — утверждал, что потерял бизнес из-за давления властей. После обращения Василины в милицию по поводу БРСМ документацию его обувной фирмы не раз проверяли налоговые органы, и вся партия продукции была конфискована. Кроме того, Александр заявил о поступавших телефонных угрозах.

В сентябре 2003 Миграционное бюро отказало в предоставлении убужища и издало приказ о депортации. В отказе признавалось, что в Беларуси сложилась авторитарная политическая система, политические оппоненты подвергаются задержаниям на митингах и демонстрациях, но существующая в стране ситуация не является основанием для получения статуса беженца.

Василина также не предоставила копий документов, свидетельствующих о нелегальной деятельности БРСМ. Кроме того, медицинские освидетельствования зафиксировали легкие повреждениея, отметили шведские миграционные органы. В целом, по мнению Миграционного бюро, вне зависимости, достоверна история или нет, они не могут рассматриваться в качестве беженцев на основе предоставленной информации.

Для выяснения подлинности документов Матюхиных, посольство Швеции в Москве по запросу шведского правительства наняло минского адвоката. Как оказалось, большинство документов было сфальсифицировано. Служащие ГУВД и судебных органов с фамилиями, которые значились на документах, никогда в указанных учреждениях не работали. Либо работали, но их подписи не совпадали. На части документов значились печати органов, в чью компетенцию соответствующие действия вовсе не входили. Некоторые документы содержали ссылки на правовые нормы Беларуси, в действительности не существующие.

В августе 2004 года Апелляционное бюро согласилось с предыдущей оценкой и оставило указ о депортации в силе. Семья Матюхиных подала жалобу в Европейский суд по правам человека, и тот 2 сентября указал Швеции приостановить исполнение указа о депортации.

«Установлены очень весомые факты, свидетельствующие о фальсификации представленных документов», говорилось в решении Страсбургского суда, вынесенного в июне 2005 года. Показательным судьям показался тот факт, что заявители, вместо конкретной аргументации, почему имеют место указанные неточности в документах, отделались лишь общим объяснением, что выводы шведского правительства основаны на дезинформации о белорусских государственных органах. В результате, Европейский Суд по правам человека единогласно постановил, что жалоба для дальнейшего рассмотрения неприемлема, поскольку предоставленные заявителями факты не достоверны.

«Y.P. и L.P. против Франции»5: запрет на депортацию политического оппонента

2 сентяря 2010 года был обнародован вердикт по делу «Y.P. и L.P. против Франции». Член партии БНФ Юрий Пчельников и его супруга, кроме Статьи 3 Конвенции, жаловались против условий жизни во Франции и отказа местных властей в предоставлении убежища по целому ряду статей (№№ 1, 2, 6, 13, 14 Конвенции, №№ 1 и 2 Протокола № 7).

Супруги Пчельниковы покинули Беларусь в конце 2004 года с двумя несовершеннолетними детьми, спасаясь от преследований со стороны властей за политическую деятельность Юрия. В течение 1999 — 2004 гг. он неоднократно подвергался арестам, задержаниям и избиениям со стороны белорусских силовых органов. Некоторые случаи его задержаний зафиксированы в периодической печати и выдержках из докладов Правозащитного центра «Весна».

Его сын 1990-го года рождения, принимавший участие в «Молодом фронте», также подвергался арестам и запугиваниям. За участие в акции 1 мая 2004 года он был задержан и избит сотрудниками милиции в отделе внутренних дел. Медики диагностировали черепно-мозговую травму и сотрясение мозга.

В феврале 2005 года, по прибытию в Францию, семья подала ходатайство в Французское управление по защите беженцев и лиц без гражданства (OFPRA) о предоставлении убежища. Французские органы в прошении отказали, не найдя его достаточно обоснованным. Юрий засвидетельствовал следы избиений, а его супруга — состояние тревоги и депрессии, связанное с психологическими травмами, полученными в Беларуси. Но Комиссия по рассмотрению апелляций беженцев оставила решение OFPRA в силе.

Повторные ходатайства не принесли успеха. В марте 2008 года французские органы издали очередной приказ о депортации семьи. Семья подала жалобу в Европейский суд по правам человека, и Суд указал Франции приостановить процедуру депортации.

Страсбургский Суд посчитал приемлемым рассмотреть жалобу в свете предполагаемого нарушения Статьи 3. Для этого судьи провели анализ ситуации с положением прав человека в Беларуси и оценили подлинность и содержание личных фактов заявителя.

В отдельном разделе судебного вердикта Суд проанализировал выдержки из Уголовного Кодекса РБ, Резолюцию Парламентской Ассамблеи Совета Европы 1671 (2009), Рекомендацию ПАСЕ 1874 (2009), Доклад по ситуации в Беларуси Докладчика ПАСЕ по Беларуси, доклады международных правозащитных организаций и правительств США, Великобритании и Канады.

Анализ докладов по Беларуси показал, что в стране продолжаются практики преследования и запугивания политических оппонентов и что «принадлежность к политической оппозиции может быть достаточной, чтобы предоставить защиту в соответствии со Статьей 3».

Суд также посчитал доказанными опасения Юрия Пчельникова подвергнуться обращению, противоречащему Статье 3 Конвенции, в случае депортации в Беларусь, поскольку за время своей активной политической деятельности в качестве члена оппозиционной партии он неоднократно подвергался арестам, угрозам и нападениям со стороны белорусских властей.

Ссылаясь на междуродные правовые нормы, Суд не исключил, что супруга Юрия как жена политического оппонента, также может подвергнуться риску запугивания, принуждения или жестокого обращения, в случае возвращения в Беларусь.

Как следствие, Суд единголасно постановил, что депортация заявителей в Беларусь будет являться нарушением Статьи 3 Европейской Конвенции. Вместе с тем, компенсацции за материальный и нематериальный ущерб присуждено не было.

Таким образом, Европейский суд по правам человека в трех случах исключал жалобы из списка петиций для последующего рассмотрения, на том основании, что заявители все же удостаивались легальных статусов в соответствующих странах («Дмитрий Мостачев и другие против Швеции»; «S. против Финляндии»; «V. B. против Франции»). Ещё одну жалобу Суд признал неприемлемой на основании веских оснований считать представленную заявителями информацию недостоверной («Василина Матюхина и Александр Матюхин против Швеции»). Жалоба «Y.P. и L.P. против Франции» — единственная из этой серии жалоб граждан Беларуси, которую Европейский Суд рассмотрел по существу. Своим вердиктом по данному делу Суд установил важный прецедент невысылки в Беларусь политических оппонентов на основании Статьи 3 Европейской конвенции по защите прав человека.

Андрэй Елісееў,

магістар міжнароднага й эўрапейскага права.

(Рыская вышэйшая школа права)

Беларускі Праўны Партал,

by.prava-by.info

Ссылки и примечания

[1] S. against Finland. Fourth section decision on 26/02/2008. Application no. 48736/06. Available at http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?action=html&documentId=829977&portal=hbkm&source=externalbydocnumber&table=F69A27FD8FB86142BF01C1166DEA398649

[2] V.B. contre la France. Cinquième section décision le 9 septembre 2008. Requête no 42975/07. Accessible http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?action=html&documentId=841641&portal=hbkm&source=externalbydocnumber&table=F69A27FD8FB86142BF01C1166DEA398649

[3] Dmitrij Aleksandrevich Mostachjov and Others against Sweden. Second section decision on 17/01/2006 . Application no. 44891/04. Avalable at http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?action=html&documentId=792227&portal=hbkm&source=externalbydocnumber&table=F69A27FD8FB86142BF01C1166DEA398649

[4] Vasilina Matsiukhina and Aliaksandr Matsiukhin against Sweden. Second section final decision as to the asmissibility of Application no. 31260/04 on 21/06/2005. Available at http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?action=html&documentId=781180&portal=hbkm&source=externalbydocnumber&table=F69A27FD8FB86142BF01C1166DEA398649

[5] Y.P. et L.P. c. France. Cinquième section décision le 9 septembre 2008 le 02 septembre 2010. Requête no 32476/06. Accessible http://cmiskp.echr.coe.int/tkp197/view.asp?action=html&documentId=873186&portal=hbkm&source=externalbydocnumber&table=F69A27FD8FB86142BF01C1166DEA398649

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *


*

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>