2012 18/04
Валянцін Гефтэр, Расея

Валянцін Гефтэр, Расея

Дырэктар Маскоўскага інстытуту правоў чалавека, сябра ады па разьвіцьці грамадзянскай супольнасьці й правоў чалавека пры Прэзыдэнце Расейскай Фэдэрацыі Валянцін Гэфтэр нядаўна сустракаўся з прадстаўнікамі беларускіх праваабарончых і грамадзкіх арганізацыяў.

Размова тычылася найбольш актуальных пытаньняў, якія хвалююць грамадзтва: стварэньне сьпісаў невыяздных, сытуацыя з крытэрамі па вызначэньні палітвязьняў, выкананьне сьмяротных прысудаў у Беларусі. Гэтыя тэмы й былі пакладзеныя ў аснову інтэрвію, якое Валянцін Гэфтэр пагадзіўся даць для нашага сайту.

Валянцін Міхайлавіч, у апошні час сярод грамадзкіх і праваабарончых арганізацыяў, асобных экспэртаў, разгарнулася палеміка наконт крытэраў па вызначэньні адзінага сьпісу палітвязьняў. Якія падыходы да гэтага пытаньня ў расейскіх праваабаронцаў?

– Літаральна напрыканцы мінулага году ў Кіеве адбыўся міжнародны сэмінар, які якраз і быў прысьвечаны вызначэньню такіх крытэраў. Па выніках гэтай сустрэчы й пасьля нашай невялікай дапрацоўкі крытэрыі гэтыя мы прынялі й азнаёмілі зь імі многія праваабарончыя арганізацыі. Зразумела, што гэта ня ісьціна ў апошняй інстанцыі й гэты дакумэнт можна назваць як “Праект прапановаў Гэфтэра па матэрыялах рабочай сустрэчы ў лістападзе 2011 году”.

Аднак, сапраўды, узгодненасьць падыходаў пры стварэньні адзінага сьпісу палітвязьняў – гэта праблема ня толькі беларускага грамадзтва. Экспэрты многіх краінаў адзначаюць “неаднароднасьць” сьпісаў палітычных вязьняў і тлумачаць гэта тым, што ў параўнаньні з савецкімі часамі зьмяняюцца прыярытэты й мэтады ўладаў. Але зараз я хацеў бы паведаміць, што канкрэтна вакол гэтай тэмы адбываецца ў Расеі. “Сьнежная рэвалюцыя” і лістападаўска-сьнежаньскія хваляваньні прывялі да таго, што на мітынгах зарадзіўся кліч “Свабоду палітзьняволеным”, які зфармаваўся ў адпаведны сьпіс, у стварэньні якога ўдзельнічалі мітынгоўцы й некаторыя праваабаронцы. Справа скончылася тым, што недзе ў лютым яны прынесьлі гэты сьпіс у Раду па правах чалавека пры прэзыдэнце й паралельна наўпрост перадалі Прэзыдэнту Расеі. Сьпіс палітзьняволеных быў складзены з самых разнастайных крыніцаў рознымі экспэртамі ды ў першую чаргу прадстаўнікамі й актывістамі палітычных партыяў. А ўжо напачатку сакавіка прэзыдэнт перадаў Генэральнаму пракурору гэты сьпіс і даручыў разабрацца й праверыць законнасьць і абгрунтаванасьць вынясеньня абвінаваўчых прысудаў па тых трыццаці зь нечым справах.

Але яшчэ да гэтага у рамках нашай прэзыдэнцкай Рады мы падрыхтавалі Прэзыдэнту цэлы пакет прапановаў па шырокай амністыі, па зьмене парадку умоўна-датэрміновага вызваленьня, па памілаваньні. Ну і вядома прыклалі складзены намі сьпіс тых, безя якіх, як мы лічым, усё гэта не запрацуе, калі не паказаць на прыкладзе, што вось людзі, якія сядзяць у турмах у выніку судовых памылак і неправамернага судовага перасьледу, ці па стане здароўя, ці па тэрмінах зьняволеньня, і з нашага пункту гледжаньня маюць патрэбу ў памілаваньні. Дарэчы, гэты сьпіс на дзьве траціны супадае з тым, раней пададзеным, сьпісам палітзьняволеных. Нажаль, свае прапановы мы не пасьпелі па шэрагу прычынаў своечасова перадаць Прэзыдэнту, хаця наш сьпіс быў шырока агучаны й апублікаваны ў прэсе.

Такім чынам, першым на стол Прэзідэнта патрапіў першапачатковы сьпіс палітзьняволеных, дзе размова йшла не пра праўныя працэсы (памілаваньне, амністыя й г.д.), а патрабавалася неадкладна вызваліць “палітычных”. Толькі 15 сакавіка адбылася чаканая сустрэча з Прэзыдэнтам, якая некалькі разоў пераносілася, аднак тэма з нашымі прапановалі не ўздымалася наўпрост. Прэзыдэнту быў перададзены ўвесь пакет прапаноў, падрыхтаваны нашай Радай, але ці разглядаў ён яго асабіста – невядома.

– Ці можаце больш канкрэтна патлумачыць, хто прымаў удзел у складаньні гэтых сьпісаў, ці былі там праваабаронцы, экспэрты?

– Зразумела, што ў большасьці і ў наш сьпіс на памілаваньне, і ў сьпіс палітзьняволеных (складзены па вэрсыі мітынгу на Балотнай плошчы 4 лютага) у першую чаргу патрапілі людзі, якія так альбо інакш перасьледваліся па палітычных матывах. І паколькі ў гэтых калявыбарчых мітынгах удзельнічала шмат праваабаронцаў, то вядома, яны прымалі ўдзел у стварэньні сьпісу. Мы ж да гэтай праблемы падыходзілі крыху інакш: калі мы складалі сьпіс на памілаваньне, мы разглядалі розныя групы, напрыклад, вучоныя па абвінавачваньнях у разгалошваньні дзяржаўнай таямніцы, ”шпіёны”, так бы мовіць. У нас іх 5 чалавек сядзіць. Таксама разглядалі зьняволеных па эканамічных злачынствах (Хадаркоўскі, Лебядзеў і яшчэ тры чалавекі зь ЮКАСУ, некаторыя прадпрымальнікі, справы якіх мы старанна вывучалі). Ёсьць таксама група ісламістаў, якім інкрымінуецца ўдзел у тэрарызьме альбо падрыхтоўка да такіх дзеяньняў і г.д.

У іншым сьпісе палітвязьняў нашмат больш людзей, якіх абвінавачваюць па гэтак званых “ідэалягічных” артыкулах, напрыклад – прапаганда й распальваньне варожасьці па розных матывах, дзейнасьць ад імя й арганізацыя экстрэміскіх арганізацыяў.

Праваабаронцы ўдзельнічалі ў складаньні абодвух сьпісаў, але мы больш дзейнічалі ў межах прэзыдэнцкай Рады з юрыдычна-праўнай пазыцыі, а яны – больш з палітызавана-ангажаванай пазыцыі, у першую чаргу ўлічваючы прыналежнасьць да тых, альбо іншых апазыцыйных групаў.

– Такім чынам атрымліваецца, што ў сьпісах існуюць і грамадзяне, перасьлед якіх праваабаронцы палітычна-матываваным ня лічуць?

– Зразумела, што такіх шмат. Вось вам прыклад. Першым ў тым сьпісе палітвязьняў стаіць вайсковец, якога абвінавацілі у забойстве мірных жыхароў у Ічкерыі (Чачэніі). Суд прысяжных яго апраўдаў, паколькі там была складаная сытуацыя, ягоны калега зьбег. Затым быў перагляд справы ваенным судом-тройкай і яго асудзілі на вялікі тэрмін. З майго пункту гледжаньня, гэта палітычна-матываваны прысуд.

Зразумела, што прапагандыскі вельмі невыгодна, што яго уключаюць у сьпіс многія людзі. А вось не нацыяналісты, а скажам, лібэралы лічаць, што такога чалавека ўключаць нараўне з тымі ж вучонымі-шпіёнамі неправамоцна. Але па строгіх крытэрах я расцэньваю яго як ахвяру палітычна-матываванай рэпрэсыі й выступаю за перагляд справы. Мне, напрыклад, незразумела, чаму быў ігнараваны суд прысяжных.

А вось вам другі па сьпісе палітвязьняў чалавек. Нехта Бараноўскі. Зь аднаго боку ён супрацоўнік эканамічнай структуры, а з другога боку – сябар праваабарончай арганізацыі. Ён абвінавачваў службовых асобаў Маскоўскай вобласьці ў карупцыі. Яму прыпісалі, што рабіў ён гэта з карысьцю для сябе, за ўзнагароджаньне й асудзілі на вялікі тэрмін. Аднак ў нашым сьпісе яго няма. Мы не ўбачылі якіх-небудзь сур’ёзных палітычных матываў уладаў у ягоным перасьледзе. Цікава, што адразу ж пасьля таго, як гэтае прозьвішча патрапіла ў сьпіс, пайшла хваля ў прэсе: адныя яго выкрывалі, называлі карупцыянэрам і рэйдэрам, іншыя называлі гэроем. Скончылася гісторыя тым, што ён сам напісаў у нашу Раду, каб яго не лічылі палітзьняволеным. З гэтых двух прыкладаў бачна, наколькі палітычна спрэчнымі бываюць кандыдаты на ўключэньне ў сьпісы палітвязьняў. Тым не меней, мы не сьцьвярджаем, што нашыя сьпісы канчатковыя, закрытыя й нікога зь іх выкрасьліць немагчыма. Мы толькі просім разгледзець пытаньне іхнага памілаваньня. Пазыцыя нашая тут больш праўная.

Аднак, як я казаў вышэй, Генпракуратура будзе разглядаць ня наш сьпіс і я непакоюся, што гэты факт ня зможа зьмяніць лёсы асуджаных.

Мая асабістая пазыцыя, якую я выбудаваў за апошні час, палягае ў тым, што словы “палітзьняволеныя”, “палітычна матываваныя рэпрэсыі” у Расеі ў нейкім сэнсе служаць толькі залішнім раздражняльнікам, які выходзіць за праўныя межы. Калі мы хочам, каб у адносінах да гэтых людзей рэальна адбыўся ці перагляд справы, ці памілаваньне, ці амністыя, ці забясьпечаны выхад па УДВ, то часта прыбягаючы ў аргумэнтацыі да прыметніку “палітычна матываваны”, мы не атрымаем станоўчага выніку. Часта мы бачым у гэтым пляне поўнае разыходжаньне нават з экспэртамі: адныя лічаць, што нейкіх нацыяналістаў, якія самі не забівалі, але распальвалі нацыянальную варожасьць, ня трэба туды ўключаць, другія лічаць, што вось гэты артыкул – ідэалягічны й таму гвалтоўных дзеяньняў не было. Артыкул трэба адмяніць, а ўсе, хто асуджаны па ім – палітвязьні.

Дыскусыя гэтая ў выніку прыводзіць да таго, што мы стаім перад нейкай непераадольнай сьцяною. Калі мы прыходзім да ўладаў і кажам: вызваліце усіх палітзьняволеных, нам адказваюць: а вы ў праўнай дзяржаве, ці дзе? Таму гэтую праблему патрэбна пераводзіць у праўнае рэчышча. А мэханізмаў дзейнасьці тут шмат. Пры ўзаемадзеяньні з уладамі, калі мы хочам прымусіць дзейнічаць па праўных нормах, гэта “палітычная матываванасьць” не працуе, а часам нават і контрпрадуктыўная.

Я разумею, што сытуацыя ў Беларусі зусім іншая. Мне кажуць, што тут навогул няма ня тое што праўнай дзяржавы, але й намёку на яе. Таму прыбягаць да праўнага вырашэньня пытаньняў з палітвязьнямі безсэнсоўна й трэба пераходзіць у галіну палітычнай рыторыкі. Аднак у нас такая пазыцыя не прыводзіць да посьпеху. Адно скажу, нельга разглядаць ўсіх палітзьняволеных аднолькава, у кожным асобным выпадку патрэбны індывідуальны падыход, а патрабаваньні па вызваленьні палітвязьняў могуць быць розныя. Тут патрэбныя экспэртызы, узгадненьне пазыцыяў. Ёсьць у Беларусі выпадкі, калі ўсё было зразумела напачатку. Гэта справа Сяргея Каваленкі, напрыклад, альбо справы фігурантаў Плошчы 2010 года.

– Яшчэ адна з балючых для грамадзянскай супольнасьці тэмаў: стварэньне базы невыязных зь Беларусі палітыкаў, грамадзкіх дзеячаў, праваабаронцаў. Якая Вашая пазыцыя?

– Не выпускаць сваіх грамадзянаў за мяжу без належных падставаў – гэта проста абсалютна немагчыма. Нельга абмяжоўваць людзей у іхным праве на выезд з краіны й вяртаньне, акрамя тых выпадкаў, калі гэта рашэньне не прынятае судом. Зразумела, кожная дзяржава можа абмежаваць права на перамяшчэньне людзей, якія парушылі тыя альбо іншыя праўныя абавязальніцтвы ды ў першую чаргу перад іншымі людзьмі: за нявыплату алімэнтаў, да прыкладу, ці падаткаў, альбо з-за абавязку служыць у войску. Тут хаця б маецца невыкананьне грамадзянінам сваіх абавязальніцтваў. Але караць забаронай, нават часовай, толькі за тое, што ў людзей іншыя погляды, ці яны ўдзельнічаюць у дазволенай мірнай дзейнасьці супраць сваёй дзяржавы – няправільна. Мы ж усе ведаем, як гэтых людзей туды заносілі: нейкія сфальсыфікаваныя паперы, невядомыя грамадзянскія зыскі…

Пры гэтым ўлады не могуць сказаць, што не выпускаюць некага за перакананьні, і яны пачынаюць гаварыць пра тое, што знайшліся нейкія невядомыя жонкі, невядомыя дзеці й невядомыя алімэнты.

Увогуле, падобныя факты выклікаюць у нас сур’ёзную занепакоенасьць, і таму ў межах нашай Рады па правах чалавека мы паспрабуем нешта рабіць. Нас асабліва непакоіць той момант, што пры адсутнасьці забаронаў для беларусаў патрапляць на тэрыторыю Расеі, можа ўзьнікнуць перашкода на паездкі праз Расею ў іншыя краіны для беларускіх невыязных. Ёсьць нейкія невыразныя заявы асобных чыноўнікаў пра магчымае пагадненьне паміж памежнымі службамі Беларусі й Расеі наконт абмену падобнымі сьпісамі. І таму мы будзем рабіць нейкія звароты ў кампэтэнтныя ворганы, каб не дапусьціць падобнай сытуацыі з боку Расеі.

Станоўчы досьвед такога супрацоўніцтва у нас ёсьць. Напрыклад, у сьнежні 2010 году, калі пачалася хваля палітычных рэпрэсыяў, я рыхтаваў адпаведны зварот, які мы перадалі Прэзыдэнту. І была рэакцыя й прэзідэнта Расеі, і міністра замежных справаў на палітычную матывацыю перасьледаў.

– А наколькі інфармаванае расейскае грамадзтва пра парушэньні грамадзянскіх і палітычных правоў у Беларусі?

– Шырокая публіка альбо зусім нічога пра гэта ня ведае, альбо вельмі мала. Па падзеях 19 сьнежня 2010 года з наступнымі судовымі працэсамі быў вялікі рэзананс. Пры гэтым я ня ўпэўнены, што звычайныя людзі адэкватна ўспрымалі інфармацыю. Ведалі, магчыма, за што судзілі, ведалі, што ўзбуджаныя сотні адміністратыўных працэсаў. Многія лічылі, што на плошчы былі хуліганы, быў гвалт, а не мірная акцыя. Але ўсё гэта хутка забываецца. Усе іншыя выпадкі, напрыклад, летнія флэш-мобы, маўклівыя рэвалюцыі мінулага году ведаюць хіба што адзінкі. Скажу шчыра, цікавасьць да Беларусі у цэлым даволі невялікая. А частка насельніцтва, дарэчы, лічыць, што у вас нашмат лепей чым у Расеі. Сур’ёзнага цэльнага уражаньня пра парушэньне правоў чалавека ў Беларусі сярод грамадзянаў Расеі няма.

– Яшчэ адна праблема – сьмяротнае пакараньне ў Беларусі. Праваабаронцы настойваюць на ўвядзеньні ў Беларусі мараторыя на ягонае выкананьне. Асабліва ў сьвятле нядаўняга выкананьня смяротнага прысуду прызнаных вінаватымі ў тэрарызьме Дзьмітрыя Канавалава ды Уладзіслава Кавалёва.

– Гэты абуральнае й пасьпешлівае выкананьне прысуду падштурхоўвае да новых крокаў у бок мараторыя. Трэба пераконваць грамадзтва й праз яго ўплываць на ўладу, на парлямэнт, на ўсіх, хто можа прымаць рашэньні адносна ўвядзеньня мараторыя. Растрэл Канавалава й Кавалёва выклікаў вялікую інфармацыйную хвалю ў расейскім грамадзтве, тым болей на фоне таго, што ў Расеі такое немагчыма.

Але й тут неабходна прызнаць, што грамадзкая думка супраць такога безсэнсоўнага тэрарызму. І хаця сьмяротнай кары злачынцам ніхто ў адкрытую не жадаў, але й моцнага абурэньня гэтыя прысуды не выклікалі.

– Ці моцныя ў Расеі галасы тых, хто жадаў бы вярнуць сьмяротнае пакараньне ў Расеі?

– Я лічу што галасы разьмеркаваныя прыкладна палову на палову. Справа ў тым, што прыхільнікі сьмяротнага пакараньня слаба прадстаўленыя на версе ўладнай піраміды. І не таму, што ўпраўленчая эліта баіцца такога віду пакараньня. А вось сярод простых грамадзянаў і сярод некаторых кансэрватыўных колаў пераважае думка, што сьмяротнае пакараньне неабходнае.

Паводле spring96.org,
Падрыхтаваў Алесь ЛЕТА,
Беларускі Праўны Партал,
by.prava-by.info

Цэтлікі: , , ,

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *


*

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>