2012 08/05

Стратэгічныя цяжбы

У Чарнігаве прайшоў сэмінар «Стратэгічныя справы ў практыцы праваабарончых арганізацыяў. Імплемэнтацыя de facto нормаў міжнароднага права», арганізаваны па ініцыятыве Гомельскага цэнтру стратэгічнае цяжбы.

Удзельнікі сэмінару на працягу 3-х дзён вывучалі асаблівасьці стратэгічных цяжбаў, знаёміліся з досьведам Цэнтру стратэгічнай абароны (г.Харкаў). Шмат увагі было нададзена канкрэтным праблемам і падзеям, па якіх вяліся стратэгічныя справы ва Ўкраіне.

Айгуль Муканава і Яна Заікіна, Харкаў

Айгуль Муканава і Яна Заікіна, якія прадстаўляюць Цэнтар стратэгічнай абароны, вылучылі некалькі асноўных напрамкаў дзейнасьці Цэнтру:

1. Права на жыцьцё. Сярод парушэньняў, якія патрабавалі ўзбуджэньня стратэгічнай цяжбы й звароту ў Эўрапейскі суд па правах чалавека, былі вылучаныя такія, як непрадстаўленьне неабходнай мэдычнай дапамогі асобам пад вартай (Біляк супраць Украіны), адсутнасьць эфэктыўнага разсьледваньня сьмерці (Маснева супраць Украіны), адмова допуску сваякоў загінулага да матэрыялаў разсьледваньня й магчымасьці прыймаць у ім удзел (Міхайлава ды інш супраць Украіны).

2. Катаваньні й жорсткае абыходжаньне. Тут спыніліся на справах, зьвязаных са зьбіцьцём супрацоўнікамі міліцыі (Афанасьеў супраць Украіны, Савін супраць Украіны), экстрадыцыяй у краіну, дзе могуць быць ужытыя катаваньні (Дубовік супраць Украіны), непрадстаўленьне замяшчальнай тэрапіі пасьля заключэньня пад варту (пакуль няма рашэньняў Эўрапейскага суда). У апошнім выпадку гаворка ідзе пра тое, што некаторыя нарказалежныя прымаюць прэпараты, якія дазваляюць пазьбягаць выкарыстаньне наркотыкаў, у зьняволеньні дадзеныя прэпараты не даюць (у прыватнасьці, мэтадон), што выклікае фізычныя й душэўныя пакуты, як і ў выпадках, калі, напрыклад, не даюць абязбольвальныя для анкалягічных хворых.

Асобна была абмеркавана праблема катаваньняў і жорсткага абыходжаньня ў пэнітэнцыярных установах, якія выяўляліся ў адмове ў прадстаўленьні адэкватнай мэдычнай дапамогі (Ухань супраць Украіны), дрэнных умовах ўтрыманьня – адсутнасьць вэнтыляцыі, сьвятла, дрэннае харчаваньне (Мельнік супраць Украіны), дрэнных умовах пры транспартоўцы.

3. Утрыманьне пад вартай:
адвольнае затрыманьне, адсутнасьць разумнага падазрэньня для заключэньня пад варту (Сінькова супраць Украіны, на разглядзе ў ЕСПЧ), незаконнае ўтрыманьне пад вартай у пэрыяд паміж заканчэньнем сьледства й пачаткам судовага працэсу (Харчанка супраць Украіны), своечасовасьць разгляду хадайніцтваў аб пераглядзе меры стрыманьня (Харчанка супраць Украіны), затрыманьне для іншых мэтаў, чым прадугледжана арт.5 Канвэнцыі (за выказваньне поглядаў) (Сінькова супраць Украіны).

4. Умяшальніцтва ў асабістае жыцьцё: распаўсюджваньне прадстаўнікамі дзяржавы канфідэнцыйнай інфармацыі, адмова ў атрыманьні асабістай інфармацыі, забарона на сустрэчы й кантроль карэспандэнцыі асобаў, якія знаходзяцца ў месцах пазбаўленьня волі (Назаранка супраць Украіны), неаформленых і неабгрунтаваныя ператрусы, незаконны агляд і пастаноўка дыягназу, дзеяньні дзяржавы, прывялі да забруджваньня паветра, вады, шуму, вібрацыі, пашкоджаньня й абясцэньваньня жыльля (Грымкоўская супраць Украіны, Дубецкі супраць Украіны).

5. Справядлівае судовае разбіральніцтва: выкарыстаньне паказаньняў, атрыманых пад катаваньнямі (Баліцкі супраць Украіны), адсутнасьць доступу да адвакату, перакладчыку (Шабельнік супраць Украіны), працягласьць судовага разьбіральніцтва, праўная нявызначанась і няўстойлівасьць судовых рашэньняў (Іванова супраць Украіны), працягласьць невыкананьня судовых рашэньняў (Іваноў супраць Украіны), адсутнасьць у вырашэньні суда адказаў на аргумэнты пазоўніка (Проніна супраць Украіны), неапраўданы ўдзел пракурора ў судовых працэсах па грамадзянскіх і гаспадарчым спрэчках.

Украінскія калегі расказалі й аб дасягнутых выніках, атрыманых дзякуючы судовым цяжбам, ініцыяваным харкаўскіх Цэнтрам стратэгічнай абароны. Гэта, па-першае, увядзеньне ў Крымінальна-працэсуальны кодэкс кіраўніка аб працэдуры ў адносiнах да асобаў, якія чакаюць экстрадыцыі. Па-другое, зьмена працэдуры ўтрыманьня затрыманых з псыхічнымі захворваньнямі і, па-трэцяе, распрацоўка новага крымінальна-працэсуальнага кодэксу.

Асобна была закранута тэма пілётных рашэньняў Эўрапейскага суда. У 2011 годзе было прынята Правіла 61, якое рэглямэнтуе працэдуру прыняцьця пілётнага рашэньня па справе, якая паказвае існаваньне ў дзяржаве структурных альбо сыстэмных праблемаў, якія прывялі альбо могуць прывесьці да масавай падачы адпаведных скаргаў. Іншымі словамі, Эўрапейскі суд сутыкнуўся з праблемай, калі паступаюць скаргі-клоны, якія датычацца адной і той жа праблемы, зь якой сутыкаюцца розныя людзі. У сваім пілётным вырашэньні Суд вызначае характар ​​устаноўленых структурных альбо сыстэмных праблемаў альбо іншых недахопаў, а таксама характар ​​мераў па выпраўленьні становішча, якія дзяржавы павінны прыняць на нацыянальным узроўні ў рамках пастанаўляючай часткі рашэньня.

Працэдура прыняцьця пілётнага рашэньня перасьледуе тры мэты: дапамагчы 47 эўрапейскім дзяржавам, якія ратыфікавалі Эўрапейскую Канвэнцыю па правах чалавека, у вырашэньні сыстэмных альбо структурных праблемаў на нацыянальным узроўні; забясьпечыць больш апэратыўнае атрыманьне кампэнсацыі зацікаўленымі асобамі; і дапамагчы Эўрапейскаму Суду па правах чалавека больш эфэктыўна й хутка спраўляцца з нагрузкай, за кошт скарачэньня колькасьці падобных (і, як правіла, складаных) справаў, якія неабходна вывучыць ў дэталях.

Васіль Палякоў і Леанід Судаленка, Гомель

Беларускія праваабаронцы распавялі аб досьведзе супрацоўніцтва з Камітэтам ААН па правах чалавека. Былі прыведзены прыклады пасьпяховых справаў Гомельскага цэнтру стратэгічнай цяжбы і групы віцебскіх праваабаронцаў.

Адвакаты, якія ўдзельнічаюць у сэмінары (дакладней, экс-адвакаты пасьля падзеяў сьнежня 2011г.) спыніліся на ролі адвакатаў у прасоўваньні міжнародных стандартаў у галіне правоў чалавека. На думку В.М.Букштынава, прычына неўспрыняцьця міжнародных нормаў закладзена ў самой судовай сыстэме, якая склалася ў Беларусі.

Для судзьдзяў нашмат важней інструкцыі, чым Канстытуцыя й міжнародныя дамовы. Некалькі гадоў таму ўведзена практыка, калі Канстытуцыйны суд Беларусі дае заключэньне адпаведнасьці законапраекту перад ягоным падпісаньнем Лукашэнкам.

Ўхваляюць з 2008 году абсалютна ўсе законапраекты. Як можа КС потым аб’ектыўна даць заключэньне па запыце таго ці іншага суб’екту, калі да гэтага было ўжо зроблена заключэньне КС?

Цікавай зьявілася заўвага аб працэдуры памілаваньня. Ва Указе прэзыдэнта такое становішча ёсьць, што для памілаваньня неабходна адпаведнае хадайніцтва. Аднак указ зьмяшчае выключэньні, калі чалавек прысуджаны да сьмяротнага пакараньня, то прэзыдэнт можа па сваёй ініцыятыве прыняць рашэньне. У Канстытуцыі ёсьць норма сярод паўнамоцтваў прэзыдэнта, якая прадугледжвае права на памілаваньне асуджаных і няма аніякіх адсылачных нормаў на законы, гэта значыць нічога не гаворыцца пра пісьмовы зварот аб памілаваньні.

Прывялі таксама прыклады пасьпяховых стратэгічных справаў, якія мелі месца ў іхнае практыцы. Рахманько знаходзіўся пад хатнім арыштам, але хатні арышт не залічваецца ў тэрмін пазбаўленьня волі. Букштынаў зьвяртаўся ў розныя інстанцыі й з КС прыйшоў ліст пра тое, што неабходна зьмяняць заканадаўства. У выніку былі ўнесеныя зьмены й залічылі хатні арышт.

У цяперашні час тандэм праваабаронца-адвакат вельмі важны, так як магчымасьці адвакатаў у сфэры абароны правоў чалавека вельмі абмежаваныя.

Прыклад пасьпяховай стратэгічнай цяжбы ў рамках нацыянальнай судовай сыстэмы, якая была зьдзейсьнена адвакатам. Каля 2000 году падабаронны быў затрыманы ў раёне Санкт-Пецярбургу беларускімі праваахоўнымі ворганамі й дастаўлены ў Беларусь. Абвінавачваньне было сур’ёзным і яго прысудзілі да сьмяротнага пакараньня. Скаргі пакідалі без задавальненьня. Звярнуліся ў Камітэт ААН па правах чалавека, матывуючы адвольнага затрыманьня, без выкананьня адпаведнай працэдуры. Скончылася тым, што старшыня Вярхоўнага суду прынёс пратэст на прысуд, хоць і не спасылаючыся на міжнародныя нормы. У выніку абвінавачаны быў асуджаны на 14 гадоў.

Пасьля дадзеная справа была апублікаваная ў часопісе Вярхоўнага суду «Судовы весьнік” у якасьці прыкладу дапушчаных парушэньняў, якія неабходна пазьбягаць (затрыманьне ў фармаце выкраданьня).

*
*
(Паведамленьне, рас.)

Удзельнікі сэмінару, Чарнігаў

Стратегическая тяжба: теория и практика

В Чернигове прошел семинар «Стратегические дела в практике правозащитных организаций. Имплементация de facto норм международного права», организованный по инициативе Гомельского центра стратегической тяжбы.

Участники семинара на протяжении 3-х дней изучали особенности стратегических тяжб, знакомились с опытом Центра стратегической защиты (г. Харьков). Много внимания было уделено конкретным проблема и событиям, по которым велись стратегические дела в Украине.

Айгуль Мукановаа и Яна Заикина, представляющие Центр стратегической защиты, выделили несколько основных направлений деятельности Центра:

1. Право на жизнь
. Среди нарушений, которые требовали возбуждения стратегической тяжбы и обращения в Европейский суд по правам человека, были выделены такие, как непредоставление необходимой медицинской помощи лицам под стражей (Биляк против Украины), отсутствие эффективного расследования смерти (Маснева против Украины), отказ допуска родственников погибшего к материалам расследования и возможности принимать в нем участие (Михайлова и др. против Украины).

2. Пытки и жестокое обращение.
Здесь остановились на делах, связанных с избиением сотрудниками милиции (Афанасьев против Украины, Савин против Украины), экстрадицией в страну, где могут быть применены пытки (Дубовик против Украины), непредоставление заместительной терапии после заключения под стражу (пока нет решений Европейского суда). В последнем случае речь идет о том, что некоторые наркозависимые принимают препараты, которые позволяют избегать использование наркотиков, в заключении данные препараты не дают (в частности, метадон), что вызывает физические и душевные страдания, как и в случаях, когда, например, не дают обезболивающие для онкологических больных.

Отдельно была обсуждена проблема пыток и жестокого обращения в пенитенциарных учреждениях, которые проявлялись в отказе в предоставлении адекватной медицинской помощи (Ухан против Украины), плохих условиях содержания – отсутствие вентиляции, света, плохое питание (Мельник против Украины), плохих условиях при транспортировке.

3. Содержание под стражей: произвольное задержание, отсутствие разумного подозрения для заключения под стражу (Синькова против Украины, на рассмотрении в ЕСПЧ), незаконное содержание под стражей в период между окончанием следствия и началом судебного процесса (Харченко против Украины), своевременность рассмотрения ходатайств о пересмотре меры пресечения (Харченко против Украины), задержание для иных целей, нежели предусмотрено ст. 5 Конвенции (за выражение взглядов) (Синькова против Украины)

4. Вмешательство в личную жизнь: распространение представителями государства конфиденциальной информации, отказ в получении личной информации, запрет на встречи и контроль корреспонденции лиц, находящихся в местах лишения свободы (Назаренко против Украины), неоформленные и необоснованные обыски, незаконный осмотр и постановка диагноза, действия государства, приведшие к загрязнению воздуха, воды, шуму, вибрациям, повреждению и обесцениванию жилища (Грымковская против Украины, Дубецкая против Украины)

5. Справедливое судебное разбирательство: использование показаний, полученных под пытками (Балицкий против Украины), отсутствие доступа к адвокату, переводчику (Шабельник против Украины), длительность судебного разбирательства, правовая неопределенность и неустойчивость судебных решений (Иванова против Украины), длительность неисполнения судебных решений (Иванов против Украины), отсутствие в решении суда ответов на аргументы истца (Пронина против Украины), неоправданное участие прокурора в судебных процессах по гражданским и хозяйственным спорам.

Украинские коллеги рассказали и о достигнутых результатах, полученных благодаря судебным тяжбам, инициированных харьковским Центром стратегической защиты. Это, во-первых, введение в Уголовно-процессуальный кодекс главы о процедуре в отношении лиц, ожидающих экстрадиции. Во-вторых, изменение процедуры содержания задержанных с психическими заболеваниями и, в-третьих, разработка нового уголовно-процессуального кодекса.

Отдельно была затронута тема пилотных решений Европейского суда. В 2011 году было принято Правило 61, регламентирующее процедуру принятия пилотного решения по делу, показывающему существование в государстве структурных или системных проблем, которые привели или могут привести к массовой подаче соответствующих жалоб. Иными словами, Европейский суд столкнулся с проблемой, когда поступают жалобы-клоны, касающиеся одной и той же проблемы, с которой сталкиваются разные люди. В своем пилотном решении Суд определяет характер установленных структурных или системных проблем или других недостатков, а также характер мер по исправлению положения, которые государства должны принять на национальном уровне в рамках постановляющей части решения.

Процедура принятия пилотного решения преследует три цели: помочь 47 европейским государствам, которые ратифицировали Европейскую Конвенцию по правам человека, в решении системных или структурных проблем на национальном уровне; обеспечить более оперативное получение возмещения заинтересованными лицами; и помочь Европейскому Суду по правам человека более эффективно и быстро справляться с нагрузкой, за счет сокращения числа подобных (и, как правило, сложных) дел, которые необходимо изучить в деталях.

Белорусские правозащитники рассказали об опыте сотрудничества с Комитетом ООН по правам человека. Были приведены примеры успешных дел Гомельского центра стратегической тяжбы и группы витебских правозащитников.

Участвующие в семинаре адвокаты (точнее, экс-адвокаты после событий декабря 2011 г.) остановились на роли адвокатов в продвижении международных стандартов в сфере прав человека. По мнению В.М.Букштынова, причина невосприятия международных норм заложена в самой судебной системе, сложившейся в Беларуси. Для судей намного важнее инструкции, чем Конституция и международные договоры. Несколько лет назад введена практика, когда Конституционны суд Беларуси дает заключение соответствия законопроекта перед его подписанием Лукашенко. Одобряют с 2008 года абсолютно все законопроекты. Как может КС потом объективно дать заключение по запросу того или иного субъекта, если до этого было уже сделано заключение КС?

Интересным оказалось замечание о процедуре помилования. В Указе президента такое положение есть, что для помилования необходимо соответствующее ходатайство. Однако указ содержит исключения, когда человек приговорен к смертной казни, то президент может по своей инициативе принять решение. В Конституции есть норма среди полномочий президента, которая предусматривает право на помилование осужденных и нет никаких отсылочных норм на законы, то есть ничего не говорится о письменном обращении о помиловании.

Привели также примеры успешных стратегических дел, которые имели место в их практике. Рахманько находился под домашним арестом, но домашний арест не засчитывается в срок лишения свободы. Букштынов обращался в разные инстанции и из КС пришло письмо о том, что необходимо менять законодательство. В итоге были внесены изменения и зачли домашний арест.

В настоящее время тандем правозащитник-адвокат очень важен, так как возможности адвокатов в сфере защиты прав человека весьма ограничены.

Пример успешной стратегической тяжбы в рамках национальной судебной систему, осуществленной адвокатом. Около 2000 года подзащитный был задержан в районе Санкт-Петербурге белорусскими правоохранительными органами и доставлен в Беларусь. Обвинение было серьезное и его приговорили к смертной казни. Жалобы оставляли без удовлетворения. Обратились в Комитет ООН по правам человека, мотивируя произвольность задержания, без соблюдения соответствующей процедуры. Закончилось тем, что председатель Верховного суда принес протест на приговор, хотя и не ссылаясь на международные нормы. В итоге обвиняемый был осужден на 14 лет.

Впоследствии данное дело было опубликовано в журнале Верховного суда «Судовы веснік» в качестве примера допущенных нарушений, которые необходимо избегать (задержание в формате похищения).

Паводле праўнай разсылкі,
Падрыхтаваў Алесь ЛЕТА,
Беларускі Праўны Партал,
by.prava-by.info

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *


*

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>