2012 21/05

Павал Сапелка, Менск

Уся інфармацыя, якая тычыцца аналізу пэнітэнцыярнага заканадаўства й маніторынгу пэнітэнцыярнай сыстэмы, будзе публікавацца ў тэматычнай рубрыцы на сайце Праваабарончага цэнтру “Вясна”. Экспэрт рубрыкі – юрыст Павел Сапелка. (далей – правапіс першакрыніцы)

Актуальнасці праблемы парушэння правоў чалавека ў дачыненні да людзей, якiя ўтрымлiваюцца пад вартай і адбываюць пакаранне, а таксама якія знаходзяцца ў іншых спецустановах, Павел Сапелка прысвяціў гэты артыкул:
«Відавочны сілавы акцэнт у палітыцы дзяржавы, нарастаючы ў сувязі з той ці іншай грамадска значнай падзеяй, робіць як ніколі актуальнай тэму пенітэнцыярнага заканадаўства, правапрымяняльнай практыкі і становішча асуджаных i асоб, абмежаваных у правах у сувязі з утрыманнем у рознага роду установах. Цяжкая сітуацыя з правамі чалавека ў Беларусі склалася як у месцах пазбаўлення волі ў традыцыйным разуменні – у калоніях, следчых ізалятарах, турмах, так і ва ўстановах, дзе дэкларуюцца іншыя, акрамя пазбаўлення волі, функцыі – спецыяльных псіхіятрычных установах, лячэбна-працоўных прафілакторыях, спецыяльных вучэбна-выхаваўчых установах.

Захаванню правоў чалавека, у тым ліку, падвергнутых зняволенню, прысвечана дзейнасць уплывовых міжнародных органаў. Разуменне дзяржавамі – удзельніцамі Арганізацыі Аб’яднаных Нацый ўразлівага становішча зняволеных пацягнула прыняцце дакументаў, якія адмыслова вызначаюць іх правы. У прынятым у 1955 годзе дакуменце “Мінімальныя стандартныя правілы абыходжання з зняволенымі” устаноўлены нормы, якія ўключаюць прынцыпы аказання медыцынскай дапамогі ва ўмовах зняволення. У 1977 годзе дзеянне Правілаў было распаўсюджана і на асоб, якія падвяргаюцца затрыманню без прад’яўлення абвінавачвання, то бок якія змяшчаюцца ў месцах іншых, чым турмы.

На працягу шэрагу гадоў мінімальныя стандартныя правілы, якія гарантуюць абарону асоб, якія знаходзяцца ў месцах пазбаўлення волі, дапаўняліся іншымі прававымі актамі. У 1984 годзе ААН прыняла Канвенцыю супраць катаванняў і іншых жорсткіх, бесчалавечных ці прыніжаючых годнасць відаў абыходжання і пакарання. У 1985 годзе ў абарону малалетніх правапарушальнікаў былі прынятыя Мінімальныя стандартныя правілы Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, якія тычацца адпраўлення правасуддзя ў дачыненні да непаўналетніх. У 1988 годзе і ў 1990 годзе ААН былі прынятыя, адпаведна, Звод прынцыпаў абароны ўсіх асоб, якія падвяргаюцца затрыманню або заключэнню ў якой бы там ні было форме, і Асноўныя прынцыпы абыходжання з зняволенымі.

Спецыяльныя нормы, якія тычацца зняволеных, ніякім чынам не адмяняюць абавязкі дзяржавы выконваць і паважаць правы грамадзян, як гэта прадугледжана Міжнародным пактам аб грамадзянскіх і палітычных правах, а таксама прадпрымаць намаганні па папярэджанні катаванняў і бесчалавечнага або зневажальнага годнасць абыходжання або пакарання.

Акрамя грамадзянскіх і палітычных правоў на зняволеных таксама распаўсюджваюцца эканамічныя і сацыяльныя правы чалавека, выкладзеныя ў Міжнародным пакце аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах. Абвешчанае ў гэтым дакуменце права кожнага на найвышэйшы дасягальны ўзровень здароўя мае таксама прамое дачыненне да санітарна-гігіенічным ўмоў утрымання зняволеных і да аказання ў месцах пазбаўлення волі медыцынскай дапамогі.

Нацыянальнае пенітэнцыярнае заканадаўства, якое ўключае Крымінальна-выканаўчы кодэкс, правілы ўнутранага распарадку розных тыпаў устаноў, законы і інструкцыі адпаведнай тэматыкі ў цэлым імплементавала прынцыпы, замацаваныя ў міжнародных дамовах Рэспублікі Беларусь, аднак не ўлічвае агульнаеўрапейскіх тэндэнцый у разуменні асноўных правоў чалавека. Тым больш, далёкая ад разумення і павагі правоў і свабод практыка ўтрымання асуджаных у месцах пазбаўлення або абмежавання волі.

Дзяржава, дэкларуючы намеры прытрымлівацца сваіх абавязацельстваў у галіне правоў чалавека, не спяшаецца рэфармаваць дзейнасць сістэмы выканання пакаранняў; кантроль грамадскіх аб’яднанняў, нават у заканадаўча выхалашчаным выглядзе, хутчэй за фіктыўны, чым эфектыўны.

Функцыі выканання пакарання ў выглядзе пазбаўлення волі, арышту, абмежавання волі, адміністратыўнага арышту, а таксама утрымання пад вартай асоб, якія чакаюць рашэння суда, выконвае Міністэрства ўнутраных спраў і Дэпартамент выканання пакаранняў гэтага міністэрства, а таксама Камітэт дзяржаўнай бяспекі (у дачыненні да ўласнага СІЗА), Міністэрства абароны (гаўптвахты) і Дзяржаўны памежны камітэт (ізалятары). Статыстыка па асобах, якiя адбываюць пакарання і якія ўтрымліваюцца пад вартай, названымі ведамствамі не выдаецца. Такія звесткі зрэдку агучваюцца тымі ці іншымі службовымі асобамі розных органаў. Аднак немагчыма зрабіць выснову пра дакладнасць гэтых звестак, а тым больш прааналізаваць іх, паколькі статыстычная структура названых лічбаў, як правіла, не раскрываецца.

Тэхнічны стан месцаў зняволення, за невялікім выключэннем, такі, што ў дачыненні да зняволеных не выконваюцца нават нацыянальныя правілы, якія вызначаюць, у прыватнасці, дапушчальную колькасць асоб на адзінку плошчы і аб’ёму памяшкання, а таксама санітарна-эпідэміялагічныя нормы. У памяшканнях следчых ізалятараў і месцаў утрымання адміністратыўна арыштаваных, а часцяком і ў калоніях, адсутнічае дастатковае асвятленне і прыток свежага паветра, што спрыяе ўзнікненню і развіццю спецыфічных захворванняў.

Медыцынскае абслугоўванне зняволеных выклікае шмат нараканняў у сувязі з недастатковасцю абсталявання, медыкаментаў і кваліфікацыі персаналу. Адзначаецца абыякавае стаўленне медыцынскага персаналу да скаргаў зняволеных і непрыняцце мер па выяўленні і дыягностыцы захворванняў.

Большасць зняволеных адзначаюць нізкую якасць выдаваемага харчавання і адзення. Пры гэтым штучна, а часцяком нематывавана абмяжоўваюцца магчымасці зняволеных па набыцці прадуктаў харчавання і асабістай гігіены за свой кошт і карыстання ўласнай вопраткай.

Праца зняволеных, якая ў ідэале мусіць служыць сродкам рэсацыялізацыі і дазваляць абслугоўваць матэрыяльныя патрэбы зняволенага і яго сям’і, кампенсаваць нанесеную пацярпелым шкоду, балансуе на мяжы вызначэння рабскай, то бок выконваемай пад прымусам і без аплаты, а часам і перасякае гэтую мяжу.
У ліку асноўных прычын найбольш грубых парушэнняў правоў чалавека ў месцах зняволення стала заахвочванне службовымі асобамі адміністрацыі папраўчых устаноў прымянення незаконных метадаў уздзеяння адной часткі зняволеных на другую з мэтай стварэння спрыяльнага асяроддзя для правядзення аператыўных мерапрыемстваў і ціску на тых, хто патрабуе павагі і захавання сваіх правоў.
Недастатковыя меры прымаюцца для захавання сацыяльных сувязяў асуджанага і яго сацыяльнай рэабілітацыі. Так, кантралюецца і нематывавана альбо ў якасці пакарання абмяжоўваюцца тэлефонныя і асабістыя зносіны зняволенага з роднымі і блізкімі. Абмяжоўваюцца магчымасці атрымання адукацыі.

Нагляд пракуратуры за выкананнем пакаранняў фармальны і абмяжоўваецца, як правіла, канстатацыяй тых парушэнняў, якія ў сілу іх паўсюднага і відавочнага распаўсюджвання, як, напрыклад, перапоўненасць калоній і ізалятараў, немагчыма ўтаіць. Намаганнямі адміністрацый месцаў зняволення і абыякавасцю пракурорскіх і судовых органаў створана разуменне поўнай бесперспектыўнасці скаргаў. Паўнамоцтвы пракуратуры па ўзбуджэнні крымінальных спраў у дачыненні да супрацоўнікаў органаў унутраных спраў заканадаўча перададзеныя Следчаму камітэту.

Такім чынам, даследаванне і аналіз пенітэнцыярнага заканадаўства на прадмет адпаведнасці агульнапрызнаным нормам, якія вызначаюць правы і свабоды, а таксама маніторынг пенітэнцыярнай сістэмы дасць магчымасць вызначыць перспектывы гуманізацыі выканання пакарання і сфармуе правільнае стаўленне да праблемы ў грамадстве. У ідэале, сістэмная дзейнасць у гэтым напрамку здольная заахвоціць дзяржаву да рэформы як заканадаўства, так і практыкі яго прымянення».

Заклікаем усіх, хто валодае інфармацыяй пра становішча асуджаных i асобаў, абмежаваных у правах у сувязі з утрыманнем у розных установах, ці хоча распавесці пра асабістыя праблемы такога кшталту, пісаць на электронны адрас – info.zakratami@gmail.com або на паштовы адрас – 220114, Мінск, а/с 203.

*
*
(Паведамленьне, рас.)

ПЦ “Вясна” начинает мониторинг пенитенциарной системы

Вся информация, касающаяся анализа пенитенциарного законодательства и мониторинга пенитенциарной системы, будет публиковаться в тематической рубрике на сайте ПЦ “Вясна”.Эксперт рубрики – юрист Павел Сапелко.

Об актуальности проблемы нарушения прав человека в отношении людей, содержащихся под стражей и отбывающих наказание, а также находящихся в иных спецучреждениях, Павел Сапелко говорит в этой статье:

«Явный силовой акцент в политике государства, нарастающий в связи с тем или иным общественно-значимым событием, делает как никогда актуальной тему пенитенциарного законодательства, правоприменительной практики и положения осужденных и лиц, ограниченных в правах в связи с содержанием в различного рода учреждениях. Удручающая ситуация с правами человека в Беларуси сложилась как в местах лишения свободы в традиционном понимании – в колониях, следственных изоляторах, тюрьмах, так и в учреждениях, где декларируются иные, помимо лишения свободы функции – специальных психиатрических учреждениях, лечебно-трудовых профилакториях, специальных учебно-воспитательных учреждениях.

Соблюдению прав человека, в том числе, подвергнутого заключению, посвящена деятельность влиятельных международных органов. Понимание государствами – участниками Организации Объединенных Наций уязвимого положения заключенных повлекло принятие документов, специально определяющих их права. В принятом в 1955 году документе “Минимальные стандартные правила обращения с заключенными” установлены нормы, включающие принципы оказания медицинской помощи в условиях заключения. В 1977 году действие Правил было распространено и на лиц, подвергающихся задержанию без предъявления обвинения, т. е. содержащихся в местах иных, чем тюрьмы.

В течение ряда лет минимальные стандартные правила, гарантирующие защиту лиц, находящихся в местах лишения свободы, дополнялись другими правовыми актами. В 1984 году ООН приняла Конвенцию против пыток и других жестоких, бесчеловечных или унижающих достоинство видов обращения и наказания. В 1985 году в защиту малолетних правонарушителей были приняты Минимальные стандартные правила Организации Объединенных Наций, касающиеся отправления правосудия в отношении несовершеннолетних. В 1988 году и в 1990 году ООН были приняты, соответственно, Свод принципов защиты всех лиц, подвергаемых задержанию или заключению в какой бы то ни было форме и Основные принципы обращения с заключенными.

Специальные нормы, касающиеся заключенных, никаким образом не отменяют обязанности государства соблюдать и уважать права граждан, как это предусмотрено Международным пактом о гражданских и политических правах, а также предпринимать усилия по предупреждению пыток и бесчеловечного или унижающего достоинство обращения или наказания.

Помимо гражданских и политических прав на заключенных также распространяются экономические и социальные права человека, изложенные в Международном пакте об экономических, социальных и культурных правах. Провозглашенное в этом документе право каждого на наивысший достижимый уровень здоровья имеет также прямое отношение к санитарно-гигиеническим условиям содержания заключенных и к оказанию в местах лишения свободы медицинской помощи.

Национальное пенитенциарное законодательство, включающее Уголовно-исполнительный кодекс, правила внутреннего распорядка различных типов учреждений, законы и инструкции соответствующей тематики в целом имплементировало принципы, закрепленные в международных договорах Республики Беларусь, однако не учитывает общеевропейских тенденций в понимании основных прав человека. Тем более, далека от понимания и уважения прав и свобод практика содержания осужденных в местах лишения или ограничения свободы.
Государство, декларируя намерения следовать своим обязательствам в области прав человека, не спешит реформировать деятельность системы исполнения наказаний; контроль общественных объединений, даже в законодательно выхолощенном виде, скорее фиктивен, чем эффективен.

Функции исполнения наказания в виде лишения свободы, ареста, ограничения свободы, административного ареста, а также содержания под стражей лиц, ожидающих решения суда исполняет Министерство внутренних дел и Департамент исполнения наказаний этого министерства, а также Комитет государственной безопасности (в отношении собственного СИЗО), Министерство обороны (гауптвахты) и Государственный пограничный комитет (изоляторы). Статистика по лицам, отбывающим наказания и содержащимся под стражей, указанными ведомствами не разглашается. Такие сведения изредка озвучиваются теми или иными должностными лицами различных органов. Однако невозможно сделать вывод о достоверности этих данных, а, тем более, подвергнуть их анализу, поскольку статистическая структура названных цифр, как правило, не раскрывается.

Техническое состояние мест заключения, за небольшим исключением, таково, что в отношении заключенных не соблюдаются даже национальные правила, определяющие, в частности, допустимое количество лиц на единицу площади и объема помещения, а также санитарно-эпидемиологические нормы. В помещениях следственных изоляторов и мест содержания административно арестованных, а зачастую и в колониях, отсутствует достаточное освещение и приток свежего воздуха, что способствует возникновению и развитию специфических заболеваний.
Медицинское обслуживание заключенных вызывает много нареканий в связи с недостаточностью оборудования, медикаментов и квалификации персонала. Отмечается равнодушное отношение медицинского персонала к жалобам заключенных и непринятие мер по выявлению и диагностике заболеваний.

Большинство заключенных отмечают низкое качество выдаваемого питания и одежды. При этом искусственно, а зачастую немотивированно ограничиваются возможности заключенных по приобретению продуктов питания и личной гигиены за свой счет и пользования собственной одеждой.

Труд заключенных, который в идеале должен служить средством ресоциализации и позволять обслуживать материальные потребности заключенного и его семьи, возмещать причиненный потерпевшим вред, балансирует на грани определения рабского, т.е. выполняемого под принуждением и без оплаты, а иногда и пересекает эту грань.

В числе основных причин наиболее грубых нарушений прав человека в местах заключения стало поощрение должностными лицами администрации исправительных учреждений применения незаконных методов воздействия одной части заключенных на другую с целью создания благоприятной среды для проведения оперативных мероприятий и давления на тех, кто требует уважения и соблюдения своих прав.
Недостаточные меры принимаются для сохранения социальных связей осужденного и его социальной реабилитации. Так, контролируется и немотивированно либо в качестве наказания ограничивается телефонное и личное общение заключенного с родными и близкими. Ограничиваются возможности получения образования.

Надзор прокуратуры за исполнением наказаний формален и ограничивается, как правило, констатацией тех нарушений, которые в силу их повсеместного и явного распространения, как, например, переполненность колоний и изоляторов, невозможно утаить. Усилиями администрации мест заключения и равнодушием прокурорских и судебных органов создано понимание полной бесперспективности жалоб. Полномочия прокуратуры по возбуждению уголовных дел в отношении сотрудников органов внутренних дел законодательно переданы Следственному комитету.

Таким образом, исследование и анализ пенитенциарного законодательства на предмет соответствия общепризнанным нормам, определяющим права и свободы, а также мониторинг пенитенциарной системы позволит определить перспективы гуманизации исполнения наказания и сформирует правильное отношение к проблеме в обществе. В идеале, системная деятельность в данном направлении способна побудить государство к реформе как законодательства, так и практики его применения».

Призываем всех, кто располагает информацией о положении осужденных и лиц, ограниченных в правах в связи с содержанием в различных учреждениях, либо хочет рассказать о личных проблемах такого рода, писать на электронный адрес – info.zakratami@gmail.com или на почтовый адрес – 220114, Минск, а/я 203.

Паводле spring96.org,
Падрыхтаваў Алесь ЛЕТА,
Беларускі Праўны Партал,
by.prava-by.info

Цэтлікі: ,

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *


*

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>